Να γίνουμε λίγο πιο «στρογγυλοί»
Γεώργιος Αποστολάκης
Ο αδελφός πήγε στον Αββά Ματώη με ένα πρόβλημα που, δεκαπέντε αιώνες αργότερα, μοιάζει σαν να περιγράφει τη δική μας εποχή: «Ἡ γλῶσσα μου μὲ στενοχωρεῖ… δὲν μπορῶ νὰ τὴ συγκρατήσω». Και μάλιστα δεν κατέκρινε μόνο τα κακά έργα των άλλων. Έφτανε να τους κατακρίνει ακόμη και «σὲ κάθε ἔργο ἀγαθό».
Αυτό είναι το πρώτο συγκλονιστικό σημείο της διηγήσεως.
Υπάρχει μια κατάσταση της ψυχής στην οποία ο άνθρωπος δεν αναζητεί πλέον αν κάτι είναι καλό ή κακό. Αναζητεί πού θα βρει το ελάττωμα. Και συνήθως το βρίσκει. Γιατί όταν συνηθίσει το μάτι να αναζητεί σκιές, στο τέλος βλέπει παντού σκοτάδι.
Η κατάκριση ακόμη και του καλού
Κάποιος προσφέρει χρήματα; «Το κάνει για να φανεί».
Κάποιος μιλά για ένα κοινωνικό πρόβλημα; «Θέλει δημοσιότητα».
Κάποιος σωπαίνει; «Δεν έχει το θάρρος να μιλήσει».
Κάποιος μιλά; «Θέλει να επιβληθεί».
Κάποιος πετυχαίνει; «Κάποιον θα είχε από πίσω».
Κάποιος αποτυγχάνει; «Αφού ήταν ανίκανος».
Έτσι δημιουργείται μια φοβερή πνευματική κατάσταση. Ο άλλος δεν μπορεί πλέον να κάνει τίποτε σωστό στα μάτια μας. Και αυτό συμβαίνει επειδή το πρόβλημα δεν βρίσκεται πια σ’ αυτό που κάνει εκείνος. Βρίσκεται στο βλέμμα με το οποίο τον κοιτάζουμε εμείς.
Ο Αββάς Ματώης διακρίνει ακριβώς αυτή την αρρώστια. Γι’ αυτό δεν προσπαθεί να διδάξει στον αδελφό πώς να κρίνει δικαιότερα τους άλλους. Του λέει ουσιαστικά: Το πρόβλημα δεν είναι οι άλλοι. Το πρόβλημα είναι ότι δεν μπορείς ακόμη να ζήσεις μαζί τους χωρίς να τους δικάζεις.
Η γλώσσα δεν είναι το πραγματικό πρόβλημα
Ο αδελφός λέει: «Ἡ γλῶσσα μου μὲ στενοχωρεῖ». Αλλά η γλώσσα είναι απλώς το τελευταίο στάδιο. Πριν μιλήσει η γλώσσα, έχει ήδη μιλήσει ο λογισμός. Έχουμε ήδη αξιολογήσει, συγκρίνει, υποτιμήσει, αποδώσει κίνητρα, καταδικάσει. Η γλώσσα απλώς φανερώνει αυτό που έχει προηγουμένως συντελεστεί μέσα μας.
Γι’ αυτό και η θεραπεία της κατακρίσεως δεν είναι απλώς: «Πρόσεχε τι λες». Είναι κάτι βαθύτερο: «Πρόσεχε πώς βλέπεις». Γιατί μπορεί κάποιος να μη λέει τίποτε και μέσα του να έχει στήσει ολόκληρο δικαστήριο.
Και το παράδοξο είναι ότι στο δικαστήριο αυτό ο ίδιος είναι ταυτόχρονα ανακριτής, εισαγγελέας, μάρτυρας και δικαστής. Και ο άλλος σχεδόν πάντοτε καταδικάζεται.
«Να μην είσαι τετράγωνος, αλλά στρογγυλός»
Εδώ όμως ο Αββάς Ματώης χρησιμοποιεί μια εικόνα εξαιρετικής ψυχολογικής και πνευματικής ακρίβειας: «Ἐκεῖνος ποὺ ζεῖ μὲ τοὺς ἀδελφούς του, δὲν πρέπει νὰ εἶναι τετράγωνος, παρὰ στρογγυλός».
Τι σημαίνει να είναι κανείς «τετράγωνος»; Το τετράγωνο έχει γωνίες. Και οι γωνίες χτυπούν. Υπάρχουν άνθρωποι που έχουν πολλές τέτοιες «γωνίες»: ακαμψία, απόλυτες κρίσεις, απαίτηση να γίνονται όλα όπως εκείνοι θεωρούν σωστά, δυσκολία να ανεχθούν τις αδυναμίες των άλλων. «Εγώ έτσι είμαι». «Εγώ τα λέω έξω από τα δόντια». «Όποιος θέλει ας παρεξηγηθεί». «Το σωστό είναι σωστό». Μπορεί μάλιστα όλα αυτά να παρουσιάζονται ως ειλικρίνεια ή ευθύτητα.
Αλλά πολλές φορές πίσω από αυτή την «ευθύτητα» κρύβεται απλώς η αδυναμία μας να σηκώσουμε τον άλλον όπως πραγματικά είναι.
«Στρογγυλός» δεν σημαίνει άνθρωπος χωρίς αρχές
Εδώ χρειάζεται μεγάλη προσοχή.
Ο Αββάς δεν λέει να γίνουμε άχρωμοι. Δεν λέει να συμφωνούμε με όλους. Δεν λέει να αλλάζουμε αρχές ανάλογα με το περιβάλλον. Η προσαρμοστικότητα για την οποία μιλά δεν είναι καιροσκοπισμός.
Μπορώ να έχω ακλόνητες αρχές και συγχρόνως ήπιο τρόπο. Να διαφωνώ χωρίς να ταπεινώνω. Να ελέγχω χωρίς να συντρίβω. Να λέω την αλήθεια χωρίς να απολαμβάνω το ότι πληγώνω. Να μην εγκρίνω την πράξη του άλλου, αλλά να εξακολουθώ να αγαπώ τον ίδιο.
Αυτό σημαίνει «στρογγυλός». Ο στρογγυλός άνθρωπος δεν αλλάζει την αλήθεια για χάρη του άλλου· αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο πλησιάζει τον άλλον χάριν της αγάπης. Και αυτή η διάκριση είναι τεράστια.
Το μεγάλο σχολείο είναι οι άλλοι
Και τότε έρχεται ίσως το βαθύτερο σημείο της διηγήσεως.
Ο Αββάς Ματώης, ένας ερημίτης, λέει: «Δὲν μένω μονάχος ἀπὸ ἀρετή, παρὰ ἀπὸ ἀδυναμία. Δυνατοὶ εἶναι ἐκεῖνοι ποὺ ζοῦν ἀνάμεσα στοὺς ἀνθρώπους».
Τι ανατροπή!
Θα περίμενε κανείς από έναν ασκητή να παρουσιάσει την απομάκρυνση από τον κόσμο ως ανώτερη πνευματική κατάσταση. Εκείνος κάνει το αντίθετο. Ομολογεί την αδυναμία του. Γιατί είναι σχετικά εύκολο να είσαι πράος όταν κανείς δεν σε ενοχλεί. Είναι εύκολο να είσαι υπομονετικός όταν κανείς δεν δοκιμάζει την υπομονή σου. Είναι εύκολο να θεωρείς ότι δεν είσαι εγωιστής όταν κανείς δεν αντιλέγει στη γνώμη σου. Είναι εύκολο να πιστεύεις ότι αγαπάς τους ανθρώπους όταν τους αγαπάς… από απόσταση.
Η πραγματική δοκιμασία αρχίζει όταν πρέπει να ζήσεις μαζί τους. Με τον δύσκολο σύζυγο. Με το παιδί που αντιδρά. Με τον γείτονα που ενοχλεί. Με τον συνεργάτη που σε αδικεί. Με τον άνθρωπο που μιλά πολύ. Με εκείνον που δεν καταλαβαίνει. Με εκείνον που έχει διαφορετικό χαρακτήρα, διαφορετικές συνήθειες, ακόμη και διαφορετικές απόψεις από τις δικές σου. Εκεί αποκαλύπτεται ποιος πραγματικά είσαι.
Οι άλλοι αποκαλύπτουν τις «γωνίες» μας
Γι’ αυτό πολλές φορές λέμε: «Αυτός με κάνει να θυμώνω». Ίσως όμως ο άλλος δεν δημιούργησε τον θυμό μας. Απλώς τον αποκάλυψε.
Λέμε: «Αυτός μου χαλάει την ειρήνη». Αλλά ποια ειρήνη είναι αυτή που υπάρχει μόνο όταν όλοι συμπεριφέρονται όπως θέλουμε; Η αληθινή ειρήνη δεν είναι η απουσία ενοχλητικών ανθρώπων γύρω μας. Είναι η παρουσία του Θεού μέσα μας, ακόμη και όταν οι άνθρωποι γύρω μας παραμένουν δύσκολοι.
Και τότε καταλαβαίνουμε κάτι ακόμη βαθύτερο: Ο άνθρωπος που μας δυσκολεύει μπορεί, χωρίς να το γνωρίζει, να γίνεται καθρέφτης της ψυχής μας. Μας δείχνει τις γωνίες που ακόμη έχουμε.
Και σήμερα έχουμε ένα επιπλέον πρόβλημα
Στην εποχή μας μπορούμε πλέον να κατακρίνουμε ανθρώπους που ούτε καν γνωρίζουμε. Μια φωτογραφία, μια δήλωση, ένα βίντεο λίγων δευτερολέπτων αρκούν. Και αμέσως γνωρίζουμε ποιος είναι, τι πιστεύει, γιατί το είπε, ποια συμφέροντα υπηρετεί και τι άνθρωπος είναι. Τα κοινωνικά δίκτυα έχουν δημιουργήσει ίσως τη μεγαλύτερη μηχανή κατακρίσεως που γνώρισε ποτέ η ανθρωπότητα.
Κάποτε, για να κατακρίνεις κάποιον, έπρεπε τουλάχιστον να τον γνωρίζεις. Σήμερα αρκεί μια οθόνη. Και επειδή δεν βλέπουμε το πρόσωπό του απέναντί μας, γράφουμε πράγματα που πιθανότατα δεν θα τολμούσαμε ποτέ να του πούμε κοιτάζοντάς τον στα μάτια.
Έτσι η «γλώσσα» για την οποία παραπονιόταν ο αδελφός στον Αββά Ματώη απέκτησε σήμερα πληκτρολόγιο, κινητό τηλέφωνο και κοινωνικά δίκτυα. Το πάθος όμως παρέμεινε ακριβώς το ίδιο.
Η δυσκολότερη άσκηση
Ίσως λοιπόν η μεγάλη άσκηση για τον σημερινό άνθρωπο να μην είναι να φύγει στην έρημο.
Είναι να παραμείνει ανάμεσα στους ανθρώπους χωρίς να χάσει την αγάπη του γι’ αυτούς. Να βλέπει τα ελαττώματά τους χωρίς να τους περιφρονεί. Να γνωρίζει τα λάθη τους χωρίς να τους ταυτίζει με αυτά. Να διαφωνεί χωρίς να εχθρεύεται. Να διορθώνει, όταν χρειάζεται, χωρίς να εξουθενώνει. Να συγχωρεί. Να υποχωρεί εκεί όπου δεν διακυβεύεται η αλήθεια.
Και κυρίως, πριν κοιτάξει τις «γωνίες» του άλλου, να αναζητεί τις δικές του. Γιατί τελικά ίσως αυτό να σημαίνει το παράξενο εκείνο «γίνε στρογγυλός»: Όχι να χάσεις το σχήμα σου. Όχι να χάσεις την προσωπικότητα ή τις αρχές σου. Αλλά να λειάνεις, με την ταπείνωση και την αγάπη, εκείνες τις γωνίες του εγώ σου που πληγώνουν κάθε άνθρωπο που σε πλησιάζει.
Και τότε καταλαβαίνουμε γιατί ο Αββάς Ματώης αποκαλεί «δυνατούς» εκείνους που μπορούν να ζουν ανάμεσα στους ανθρώπους. Γιατί η έρημος μπορεί να μας απαλλάξει από τον δύσκολο άνθρωπο. Η αγάπη όμως μας μαθαίνει να ζούμε μαζί του. Και αυτή είναι πολύ δυσκολότερη άσκηση.
Δείτε και -ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΡΗΜΟ
ΣΤΗ ΖΩΗ ΜΑΣ: 1.- Τρεις ανατροπές που ελευθερώνουν τον άνθρωπο
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου