Αγία Άννα η Προφήτις

Αγία Άννα η Προφήτις

  Βασίλειος Γ. Βοξάκης, Θεολόγος καθηγητής

Η Αγία Άννα η Προφήτις, όπως και ο Άγιος Συμεών ο Θεοδόχος, αξιώθηκαν από την Αγία Τριάδα να έχουν την ύψιστη τιμή να διακηρύξουν πρώτοι τον ερχομό του Σωτήρος Χριστού στον κόσμο. Η Αγία Άννα ανήκε στη μικρή μειοψηφία του Ισραηλιτικού λαού που παρέμενε πιστή στις υποσχέσεις του Θεού περί του Μεσσία, όπως αυτές περιέχονταν στην Παλαιά Διαθήκη, και δεν τις παραχάρασσε, όπως η πλειοψηφία των Ιουδαίων. Οι άνθρωποι αυτοί αποτελούσαν το «λείμμα», όπως τους ονομάζει ο προφήτης Ησαΐας. «Λείμμα» σημαίνει το πιστό υπόλοιπο από το σύνολο του Ισραηλιτικού λαού, που διατηρούσε αγνή την πίστη του και ανέμενε την εκπλήρωση του σχεδίου του Θεού για τη σωτηρία των ανθρώπων. Γι’ αυτό η Αγία Άννα αξιώθηκε με τη Χάρη του Θεού, όχι μόνο να δει με τους ‘‘πήλινους’’ οφθαλμούς της τον ίδιο τον Μεσσία, αλλά και να φωτισθεί από το Άγιο Πνεύμα και να δώσει στον κόσμο την ομολογία της γι’ Αυτόν κατά το γεγονός της Υπαπαντής.

            Από τους τέσσερεις Ευαγγελιστές μόνο ο Λουκάς αναφέρεται στην Υπαπαντή του Κυρίου, βασιζόμενος στην αφήγηση των γεγονότων που θα του είχε κάνει η ίδια η Θεοτόκος. Από τη σχετική περικοπή¹ πληροφορούμαστε τα λίγα, τα οποία γνωρίζουμε για την προφήτιδα Αγία Άννα:

 α) «Καὶ ἦν Ἅννα προφῆτις». Η Αγία Άννα είχε λάβει από τον Θεό το προφητικό χάρισμα. Από την εποχή του Μωυσέως, του οποίου η αδελφή του η Μαριάμ χαρακτηρίζεται ως προφήτις, πολλές άλλες γυναίκες προφήτιδες αναφέρονται στην Παλαιά Διαθήκη. Την χορεία αυτών κλείνει η Αγία Άννα.

β) «θυγάτηρ Φανουήλ». Η Αγία Άννα ήταν κόρη του Φανουήλ.

γ) « ἐκ φυλῆς Ἀσήρ» Ήταν από τη φυλή του Ασήρ. Όπως είναι γνωστό οι Ισραηλίτες ήταν χωρισμένοι σε 12 φυλές από τις οποίες η πέμπτη είχε το όνομα φυλή του Ασήρ. Ο Ασήρ ήταν ο όγδοος γιος του Πατριάρχη Ιακώβ. Η φυλή Ασήρ αρχικά κατοικούσε στο βορειότερο άκρο του Ισραήλ, στο τμήμα που συνόρευε με τον Λίβανο².

δ) «ζήσασα μετὰ ἀνδρὸς ἔτη ἑπτὰ ἀπὸ τῆς παρθενίας αὐτῆς». Όταν ήταν νέα είχε παντρευτεί, χωρίς όμως στο Ευαγγελικό κείμενο να αναφέρεται το όνομα του συζύγου της. Όμως ο έγγαμος βίος της διήρκησε λίγο, αφού, μόλις σε επτά έτη ο σύζυγός της απέθανε αφήνοντάς την χήρα.

 ε) «καὶ αὐτὴ χήρα». Παρά το νεαρό της ηλικίας της όταν χήρεψε, δεν σύναψε νέο γάμο, αλλά παρέμεινε χήρα μέχρι την κοίμησή της.

 στ) « αὕτη προβεβηκυῖα ἐν ἡμέραις πολλαῖς…. καὶ αὐτὴ χήρα ἕως ἐτῶν ὀγδοήκοντα τεσσάρων». Κατά την Υπαπαντή του Κυρίου ήταν σε γεροντική ηλικία. Η χήρα Αγία Άννα ήταν τότε περίπου ογδόντα τεσσάρων ετών. Όπως παρατηρεί ο μακαριστός καθηγητής Στέργιος Σάκκος: «το ετών ογδοήκοντα τεσσάρων ίσως αναφέρεται στα χρόνια της χηρείας της, αλλά το πιθανότερο προσδιορίζει την ηλικία της»³.

ζ) «ἣ οὐκ ἀφίστατο ἀπὸ τοῦ ἱεροῦ νηστείαις καὶ δεήσεσι λατρεύουσα νύκτα καὶ ἡμέραν». Η  Αγία Άννα διακρινόταν για την ακράδαντη πίστη της στον Κύριο και είχε κυριολεκτικά  αφιερώσει τον εαυτό της στην λατρεία Του. Γι’ αυτό και ήταν τόσο συχνή η παρουσία της στο Ιερό, που ο Ευαγγελιστής Λουκάς να τονίζει ότι δεν απομακρυνόταν από εκεί. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η Αγία Άννα κατοικούσε μόνιμα στον Ιερό χώρο του Ναού. Αυτό διευκρινίζει ο καθηγητής Στέργιος Σάκκος γράφοντας: «η έκφραση ουκ αφίστατο από του ιερού δεν σημαίνει ασφαλώς ότι κατοικούσε στο ιερό. Με ένα σχήμα υπερβολής ο Λουκάς δείχνει ότι η Άννα επίμονα λάτρευε τον Θεό με νηστείες και προσευχές ^. δεν παρέλειπε καμία από τις ακολουθίες που γίνονταν στο ιερό»⁴. Στο Ναό των Ιεροσολύμων επιτρεπόταν η είσοδος μόνο στους ιερείς. Όλοι οι υπόλοιποι παρέμεναν στις αυλές και τις στοές που τον περιέβαλαν. Ιερό λοιπόν ονομαζόταν όλο το άγιο συγκρότημα που περιέβαλε το Ναό. Εδώ συγκεκριμένα εννοείται η αυλή του Ναού. Η Αγία Άννα καθημερινά λάτρευε νύκτα και ημέρα τον Θεό με νηστείες και προσευχές.

η) Η διαρκής παρουσία της στον Ιερό χώρο του Ναού φανερώνει ότι ήταν μόνιμη κάτοικος των Ιεροσολύμων.

Ο Άγιος Φώτιος, ένας από τους διαπρεπέστερους Πατέρες της Εκκλησίας, στο ερμηνευτικό του έργο «Αμφιλόχια» σημειώνει ότι ο Ευαγγελιστής Λουκάς αναφέρει αυτά τα λίγα βιογραφικά στοιχεία της Αγίας Άννης, για να την αντιδιαστείλει προς την ομώνυμό της Αγία Άννα, την μητέρα της Παναγίας. «Ταύταις διαστέλλεται ταις διαφοραίς αύτη προς την της Παρθένου μητέρα»⁵. Παράλληλα όμως, όπως εύστοχα είχε παρατηρήσει ο καθηγητής της Ερμηνείας της Καινής Διαθήκης Βασίλειος Ιωαννίδης: «Η μνεία και διάσωσις της γενεαλογίας της μαρτυρούν, ότι κατήγετο εξ επισήμου και γνωστής οικογενείας»⁶. Εμείς θα θέλαμε να συμπληρώσουμε ότι παράλληλα η αγιότητα και οι αρετές του προσώπου της Αγίας Άννας θα ήταν γνωστές στους κατοίκους της Ιερουσαλήμ και γι’ αυτό ο Ευαγγελιστής Λουκάς φροντίζει με σαφήνεια να αναφερθεί στην ταυτότητα αυτού του προσώπου, προκειμένου να τονισθεί η αξιοπιστία της μαρτυρίας αυτής.

Σύμφωνα με τη διήγηση του Ευαγγελιστή Λουκά η Αγία Άννα «καὶ αὕτη αὐτῇ τῇ ὥρᾳ ἐπιστᾶσα ἀνθωμολογεῖτο τῷ Κυρίῳ καὶ ἐλάλει περὶ αὐτοῦ πᾶσι τοῖς προσδεχομένοις λύτρωσιν ἐν Ἱερουσαλήμ». Δηλαδή η Αγία Άννα, αφού ήλθε εκείνη την ώρα και αφού είδε το σαρανταήμερο νήπιο Ιησού το προσκύνησε, και ευχαριστούσε και δοξολογούσε τον Θεό και έλεγε γι’ Αυτόν σε όλους, που κατοικούσαν στην Ιερουσαλήμ και πρόσμεναν τη λύτρωση και την απελευθέρωση από τα δεινά και από την αμαρτία.

Η Αγία Άννα θα σταθεί επάξια δίπλα στον Άγιο Συμεών, ο οποίος με φωτισμό του Αγίου Πνεύματος έχει ήδη μιλήσει προφητικά για τον Ιησού Χριστό, και με τους  προφητικούς της λόγους θα σημάνει την έλευση της απολυτρώσεως των ανθρώπων, που σηματοδοτεί η παρουσία του σαρανταήμερου νηπίου Χριστού. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος αναφωνεί σε ένα από τα κηρύγματά του : «ο Συμεών προφητεύει, η Άννα η κόρη του Φανουήλ προφητεύει»⁷.

Όπως επισημαίνει ο καθηγητής Στέργιος Σάκκος: «Την ώρα που ο Συμεών προφητεύει, η Άννα επιστάσα, αφού στάθηκε κοντά, ως δεύτερος μάρτυρας ένωσε μαζί του την προφητεία και την ευχαριστία της προς τον Κύριο. Είναι γραφικός ο λόγος ^. ‘‘επί στόματος δύο μαρτύρων και επί στόματος τριών μαρτύρων στήσεται παν ρήμα’’(Δε 19,15) .… Δεν διασώζει τα λόγια της Άννας ο ευαγγελιστής. Πιθανόν όμως η ευλαβής γερόντισσα επανέλαβε την προφητεία του Συμεών»⁸.

Όπως επισημαίνει ο Άγιος Αμβρόσιος Μεδιολάνων: «προφήτευσε ο Συμεών, είχε προφητεύσει η Παρθένος, είχε προφητεύσει η έγγαμος (δηλαδή η Αγία Ελισάβετ), έπρεπε να προφητεύσει και η χήρα, ώστε να μην παραλείπεται καμία κατάσταση της ζωής και κανένα φύλο»⁹.

Ο Μέγας Βασίλειος στην ομιλία του «Εις την Αγίαν του Χριστού Γέννησιν» αναφέρει τα εξής: « Ἄννα εὐηγγελίζετο, Συμεὼν ἐνηγκαλίζετο, ἐν μικρῷ βρέφει τὸν μέγαν Θεὸν προσκυνοῦντες· οὐ τοῦ ὁρωμένου καταφρονοῦτες, ἀλλὰ τῆς Θεότητος αὐτοῦ τὴν μεγαλωσύνην δοξολογοῦντες»¹⁰. Ο ουρανοφάντωρ Άγιος Βασίλειος ονομάζει κήρυγμα ευαγγελισμού τα όσα προφητικά θα πει η Αγία Άννα. Και πραγματικά ήταν. Ας μην ξεχνάμε ότι Ευαγγέλιο σημαίνει την καλή αγγελία και το χαρμόσυνο μήνυμα. Συνεπώς όσα είπε η Αγία Άννα για τον Ενανθρωπήσαντα Κύριο ήταν μια καλή αγγελία και ένα χαρμόσυνο μήνυμα για όλο το ανθρώπινο γένος. Τόσο η Αγία Άννα όσο και ο Άγιος Συμεών δεν δίστασαν να προσκυνήσουν ως τον Θεό, ένα μικρό βρέφος, το οποίο χαμογελούσε στην αγκαλιά της Παναγίας. Με την Χάρη του Αγίου Πνεύματος αναγνώρισαν τη θεία φύση του βρέφους που έβλεπαν, χωρίς να περιφρονήσουν ή να αμφισβητήσουν και την ανθρώπινη φύση του βρέφους που αντίκριζαν με τα ανθρώπινα τους μάτια. Και έτσι δοξολόγησαν τη μεγαλοσύνη του Θεού, που έδειξε τόση αγάπη και συγκατάβαση λαμβάνοντας την ανθρώπινη φύση, προκειμένου να σώσει το δημιούργημά του, τον άνθρωπο. Ο Χριστός ήταν «άνθρωπος το φαινόμενον, Θεός το κρυπτόμενον». Όπως τονίζει ο Μέγας Βασίλειος τόσο η Αγία Άννα όσο και ο Άγιος Συμεών, επειδή ήταν καθαροί στην καρδιά τους, διέκριναν τη θεία φύση του μικρού Ιησού, όπως όταν κοιτάζουμε μέσα από κάτι γυάλινο ένα φως. «Ἐφαίνετο γὰρ, ὥσπερ φῶς δι' ὑελίνων ὑμένων, διὰ τοῦ ἀνθρωπίνου σώματος ἡ θεία δύναμις, διαυγάζουσα τοῖς ἔχουσι τοὺς ὀφθαλμοὺς τῆς καρδίας κεκαθαρμένους»¹¹.

Και επαναλαμβάνει ο Άγιος Αμφιλόχιος Ικονίου στον λόγο του στην Υπαπαντή και «εἰς τὴν Θεοτόκον καὶ εἰς τὸν Συμεῶνα καὶ Ἄνναν» : «Βρέφος ἑώρα ἡ Ἄννα τὸν Κύριον, δῶρα καὶ καθάρσια ὑπὲρ αὐτοῦ καὶ μετ' αὐτοῦ προσφερόμενα, καὶ οὐ προσέκοψε τῇ ἐλαχιστότητι τῆς ἡλικίας· Θεὸν ὡμολόγησεν τὸ βρέφος ἡ Ἄννα, ἰατρόν, λυτρωτὴν ἰσχυρόν, ἁμαρτιῶν ἀναιρέτην». Η Αγία Άννα βλέπει ένα βρέφος, το οποίο οδηγήθηκε στο Ναό προκειμένου να προσφερθεί γι’ αυτό «θυσία ένα ζευγάρι τρυγόνια ή δύο μικρά περιστέρια, όπως λέει ο Νόμος του Κυρίου».

Όμως δεν δίστασε εξαιτίας του ότι τα μάτια της έβλεπαν ένα νήπιο να ομολογήσει ότι αυτό ήταν ο αληθινός Θεός, που ως πνευματικός ιατρός πλησίασε τον ασθενή από την αμαρτία άνθρωπο, προκειμένου να τον λυτρώσει καταστρέφοντας τη δύναμη των αμαρτιών που τον κρατούσαν αιχμάλωτο.

Ο Μέγας Φώτιος, αναφερόμενος στις αρετές της Αγίας Άννας, γράφει ότι αυτή «διέλαμπε δε ταις αρεταίς απάσαις»¹². Έλαμπε λοιπόν, ακτινοβολούσε ως νοητό αστέρι, διακρινόμενη όχι μόνο σε κάποια ή κάποιες από τις αρετές, αλλά σε όλες τις αρετές. Όπως παρατηρεί ο Άγιος Φώτιος η νηστεία και η προσευχή δεν ήταν οι μόνες αρετές της, αλλά κοντά σ’ αυτές συνυπήρχε σ’ αυτήν όλος ο «των άλλων αρετών … χορός»¹³. Με τις αρετές αυτές είχε καθαρίσει τη διάνοιά της από τους εμπαθείς λογισμούς και είχε γίνει με τη Χάρη του Θεού πνευματοφόρος, «και του παναγίου Πνεύματος γεγενημένη δοχείον»¹⁴. Και συνεχίζει ο ιερός Φώτιος λέγοντας ότι αφού ήταν όμοια στις αρετές με τον Άγιο Συμεών, συνεπώς το ίδιο συνέβαινε και στο προφητικό χάρισμα. Ο Άγιος Συμεών μίλησε προφητικά για τον Χριστό πρώτος κατά την Υπαπαντή, ενώ η Αγία Άννα δεύτερη. Όμως αυτό δεν μείωνε την αξία των δικών της προφητικών λόγων: «Η δε την δευτέραν έχουσα τάξιν όμως ουκ εδευτέρευσε τοις χρησμοίς»¹⁵. Μαζί και οι δύο με τη Χάρη του Αγίου Πνεύματος βρέθηκαν στον Ναό και οι δύο αξιώθηκαν της προφητικής χάριτος. Τα ανθρώπινα μάτια της Αγίας Άννας έβλεπαν ένα νήπιο σαράντα ημερών, όμως η Χάρη του Αγίου Πνεύματος τη φώτισε να αναγνωρίσει ότι ήταν ο δημιουργός του κόσμου και ο Σωτήρας και λυτρωτής της ανθρωπότητας, «εκάλει μεν το βρέφος Κύριον»¹⁶.

            Ο Άγιος Κοσμάς ο Μελωδός στα Μεγαλυνάρια του Όρθρου της εορτής της Υπαπαντής, αναφερόμενος στην Αγία Άννα, γράφει: «ιερώς ανθωμολογείτο υποφητεύουσα η σώφρων και Οσία»¹⁷. Δηλαδή ιεροπρεπώς ευχαριστούσε και δοξολογούσε και εκείνη τον Κύριο, υποφητεύουσα η συνετή και Οσία Άννα. Εδώ θα πρέπει να επισημάνουμε ότι ο ιερός υμνογράφος δεν γράφει προφητεύουσα, όπως θα ανέμενε κανείς, αλλά υποφητεύουσα. Ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης στο Εορτοδρόμιό του μάς εξηγεί ότι: «Διαφέρει δε ο Υποφήτης από τον Προφήτην»¹⁸. Ο προφήτης λέει αυτά που πρόκειται να πραγματοποιηθούν ύστερα από πολύ καιρό. Ο υποφήτης επεξηγεί τα παρόντα ή τα παρελθόντα ή αυτά που σύντομα θα γίνουν. «Τοιαύτη λοιπόν Υποφήτις ήτον και η θεσπεσιωτάτη Άννα η Θυγάτηρ Φανουήλ, η σωφρονεστάτη μεν και οσία κατά την ζωήν»¹⁹. Και συνεχίζει ο Άγιος Νικόδημος: «δεν επροφήτευσε προ του να γεννηθή ο Κύριος, καθώς επροφήτευσαν οι άλλοι Προφήται, αλλά υποφήτευσεν, αφ’ ου εγεννήθη ο Κύριος, φωτισθείσα έσωθεν κατά την ψυχήν, και το Μυστήριον τούτο ανακηρύξασα»²⁰.

Όπως παρατηρεί ο Άγιος Αμφιλόχιος Ικονίου στον λόγο του στην Υπαπαντή και «εἰς τὴν Θεοτόκον καὶ εἰς τὸν Συμεῶνα καὶ Ἄνναν», τα προχωρημένα γηρατειά της Αγίας Άννας έφθειραν και κύρτωσαν το σώμα της, δεν έκαμψαν όμως τη δύναμη της ψυχής της και δεν κατέβαλαν την πίστη της και την ελπίδα της για τον ερχομό του Μεσσία. «Κεχαλασμένη τὸ σῶμα, νενευρωμένη τὴν ψυχήν· ἐρρυσιδωμένη τὴν ὄψιν, διατεταμένη τὴν φρόνησιν· τῷ γήρᾳ συγκύπτουσα, ὀρθοβατοῦσα τῇ γνώσει· τῇ πολυετίᾳ πεπαλαιωμένη, σφριγῶσα τῇ θεογνωσίᾳ»²¹.

             Ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος στον 39^ο λόγο του για τα Θεοφάνεια ονομάζει την Αγία Άννα ως «σώφρων» για τις αρετές της και την εγκράτειά της²². Προτρέπει δε τους πιστούς να προσφέρουν προς τον ενανθρωπήσαντα Κύριο ομολογία πίστεως και δοξολογίας μιμούμενοι την προφήτιδα Αγία Άννα. Γράφει χαρακτηριστικά: «μετά Άννης ανθωμολογησόμεθα της γηραιάς και σώφρονος»²³.

Ο Άγιος Μόδεστος Ιεροσολύμων εγκωμιάζει την Αγία Άννα, γράφοντας ότι αυτή «νικήσασα σάρκα, και τον νούν καθάρασα προς υποδοχήν Πνεύματος Αγίου, και ταις γενικαίς εαυτήν αρεταίς κατακοσμήσασα»²⁴.

Ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης στο Εορτοδρόμιόν του μάς προτρέπει : «Ας μιμηθούμε την σωφρονέστατη αυτή Αγία Άννα, και να ευχαριστήσουμε τον Κύριό μας Ιησού Χριστό για την μεγάλη και ακατάληπτη ευεργεσία, που προξένησε σ’ εμάς, επειδή ανέπλασε την φθαρείσα φύση μας με την ενανθρώπισή Του»²⁵.

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Λκ. 2, 36 - 38 

2. Κωνσταντίνου Γ., Λεξικόν των Αγίων Γραφών, Αθήναι 1973, σελ. 149 – 150. 

3. Σάκκου Στέργιου, Ερμηνεία στο κατά Λουκάν Ευαγγέλιο, Θεσσαλονίκη 2008, σελ. 118.

4. Σάκκου Στέργιου, Ερμηνεία στο κατά Λουκάν Ευαγγέλιο, Θεσσαλονίκη 2008, σελ. 118.     

5. P.G. 101, 832D.       

6. Ιωαννίδη Βασιλείου, Άννα η προφήτις, Θ.Η.Ε., Αθήναι,  τ.2, στ.833.         

7. Ιωάννου του Χρυσοστόμου, Λόγος εις την Υπαπαντήν του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού και εις την Θεοτόκον και εις τον Συμεών.

8. Σάκκου Στέργιου, Ερμηνεία στο κατά Λουκάν Ευαγγέλιο, Θεσσαλονίκη 2008, σελ. 118.

9. Αμβροσίου Μεδιολάνων, Expositio Evangelii secundum Lucam 2,62 PL 15,1575.

10. PG 31, 1473.   

11. PG 31, 1473.

12. PG 101,832D. 

13. PG 101,832D. 

14. PG 101,832D.        

 15. PG 101, 833Α. 

16. PG 101,833Α.  

17. Αγίου Νικοδήμου Αγιορείτου, Εορτοδρόμιον ήτοι Ερμηνεία εις τους Ασματικούς Κανόνας των Δεσποτικών και Θεομητορικών Εορτών, Βενετία 1836, σελ. 205.         

18. Αγίου Νικοδήμου Αγιορείτου, Εορτοδρόμιον ήτοι Ερμηνεία εις τους Ασματικούς Κανόνας των Δεσποτικών και Θεομητορικών Εορτών, Βενετία 1836, σελ. 205.         

19. Αγίου Νικοδήμου Αγιορείτου, Εορτοδρόμιον ήτοι Ερμηνεία εις τους Ασματικούς Κανόνας των Δεσποτικών και Θεομητορικών Εορτών, Βενετία 1836, σελ. 205.         

20. Αγίου Νικοδήμου Αγιορείτου, Εορτοδρόμιον ήτοι Ερμηνεία εις τους Ασματικούς Κανόνας των Δεσποτικών και Θεομητορικών Εορτών, Βενετία 1836, σελ. 205.

21. P.G.39, 44-60.

22. P.G.36, 349.

23. P.G.36, 349.

24. Αγίου Νικοδήμου Αγιορείτου, Εορτοδρόμιον ήτοι Ερμηνεία εις τους Ασματικούς Κανόνας των Δεσποτικών και Θεομητορικών Εορτών, Βενετία 1836, σελ. 205.

25. Αγίου Νικοδήμου Αγιορείτου, Εορτοδρόμιον ήτοι Ερμηνεία εις τους Ασματικούς Κανόνας των Δεσποτικών και Θεομητορικών Εορτών, Βενετία 1836, σελ. 205.