JUDITH HERRIN: Το Βυζάντιο, πολύτιμο λίκνο της Ευρώπης!...

JUDITH HERRIN: Το Βυζάντιο, πολύτιμο λίκνο της Ευρώπης!...

του Jacques de Saint Victor*, για την Le Figaro Littéraire

Στις 29 Μαΐου 1453, η Κωνσταντινούπολη έπεσε. Μετά από περισσότερα από χίλια χρόνια ύπαρξης, η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία κατέρρευσε κάτω από τα χτυπήματα των Οθωμανών του Μωάμεθ Β'. Η πόλη λεηλατήθηκε για τρεις ημέρες. Η Αγία Σοφία μετατράπηκε σε τζαμί. Για τους συγχρόνους της, το γεγονός ήταν μνημειώδες. Ωστόσο, η Δύση είχε αποστασιοποιηθεί προ πολλού από αυτόν τον παράξενο πολιτισμό - χριστιανικό, ρωμαϊκό και ελληνικό - τον οποίο αντιμετώπιζε με ένα μείγμα γοητείας και συγκατάβασης.

Είναι αποκλειστικά προς τιμήν του εξαιρετικού βιβλίου της Τζούντιθ Χέριν, της ομότιμης καθηγήτριας στο King's College του Λονδίνου, ότι σώζει το Βυζάντιο από αυτή τη μακρά περίοδο παραμέλησης. Το Βυζάντιο, που τελικά μεταφράστηκε στα γαλλικά, δεν είναι μια συμβατική ιστορία της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Η συγγραφέας προχωρά μέσα από μια σειρά βινιετών: Κωνσταντινούπολη, Αγία Σοφία, ρωμαϊκό δίκαιο, εικόνες, ευνούχοι, ελληνική φωτιά, Άγιο Όρος, οι Σταυροφορίες, η πτώση του 1453, ακόμη και το πιρούνι, του οποίου η χρήση από μια βυζαντινή πριγκίπισσα αρχικά σκανδάλισε τη Δύση. Αυτή η επιστημονική εξερεύνηση επιδιώκει έναν μόνο στόχο: να αποκαταστήσει το Βυζάντιο στη θέση που του αξίζει στην ιστορία μας χωρίς να αποξενώσει τον αναγνώστη.

Γιατί αυτή η Αυτοκρατορία πάσχει από ένα μοναδικό παράδοξο. Είναι ενδιαφέρον. Ωστόσο, χωρίς αυτό, ένα μέρος της ελληνικής κληρονομιάς θα είχε εξαφανιστεί. Χωρίς τον Ιουστινιανό, το ρωμαϊκό δίκαιο δεν θα μπορούσε να ανακτήσει τη δύναμη των μεγάλων Λατίνων νομικών. Η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία δεν αποτελεί επομένως ένα εξωτικό αξιοθέατο στα περίχωρα της Ευρώπης. Είναι ένα από τα πιο πολύτιμα λίκνα της.

Μεγάλο Προπύργιο της Χριστιανοσύνης

Για αιώνες, το Βυζάντιο χρησίμευσε επίσης ως το μεγάλο προπύργιο της Χριστιανοσύνης ενάντια στην επέκταση του Ισλάμ. Η σύγκρουση ξεκίνησε με εξαιρετική βιαιότητα. Ο Μωάμεθ πέθανε το 632. Σε μόλις δέκα χρόνια, οι αραβικοί στρατοί κατέλαβαν τη Συρία, την Παλαιστίνη και την Αίγυπτο, περίπου τα δύο τρίτα της αυτοκρατορικής επικράτειας. Η Δαμασκός έπεσε το 634, η Αντιόχεια το 637 και η Ιερουσαλήμ το 638. Οι ιεροί τόποι του Χριστιανισμού τέθηκαν υπό μουσουλμανική κυριαρχία. Αυτό σηματοδότησε την αρχή ενός μακρού αποικισμού της χριστιανικής Ανατολής που θα περιθωριοποιούσε συνεχώς τον Χριστιανισμό.

Ωστόσο, το Βυζάντιο άντεξε. Χάρη στα τείχη του, τον στόλο του, την περίφημη ελληνικό υγρό πυρ, αλλά πάνω απ' όλα, στην αξιοσημείωτη ικανότητα προσαρμογής. Η Αυτοκρατορία, που τόσο εύκολα απεικονιζόταν ως παρακμιακή, αποδείχθηκε εξαιρετικά ανθεκτική. Έχασε εδάφη, βίωσε εμφύλιους πολέμους και ατελείωτες θεολογικές διαμάχες, αλλά επέζησε. Αυτή η αντίσταση δεν ήταν ένα περιθωριακό επεισόδιο: για αιώνες συνέβαλε στην προστασία των Βαλκανίων και, πέρα ​​από αυτά, της Ευρώπης.

Η Τζούντιθ Χέριν, ωστόσο, προσέχει να μην μετατρέψει αυτή τη μακρά αντιπαράθεση σε μια «σύγκρουση πολιτισμών» πριν από την εποχή της. Βυζαντινοί και Μουσουλμάνοι διεξήγαγαν πόλεμο, αλλά επίσης διαπραγματεύονταν, εμπορεύονταν και αντάλλασσαν γνώσεις. Τα σύνορα δεν απέκλειαν την ανταλλαγή, όπως ακριβώς η ανταλλαγή δεν εξαφάνισε τα σύνορα. Η εποχή μας, η οποία ευνοεί τις απλοϊκές αφηγήσεις, μερικές φορές αγωνίζεται να συμφιλιώσει αυτές τις δύο αλήθειες.

Εξωτερική άποψη της Αγίας Σοφίας, χαρακτικό του Louis Haghe (1806-1885) που δημοσιεύτηκε το 1852. Συλλογή Stapleton / Bridgeman Images

Το Τουρκικό Τουρμπάνι Προτιμάται από τη Λατινική Μίτρα

Η πιο ανησυχητική πτυχή είναι ότι το πλήγμα από το οποίο το Βυζάντιο δεν θα μπορούσε ποτέ να ανακάμψει πραγματικά δεν προήλθε από τους Μουσουλμάνους, αλλά από τους Χριστιανούς. Το 1204, η Δ' Σταυροφορία στράφηκε στην Κωνσταντινούπολη. Η χριστιανική πρωτεύουσα καταλήφθηκε και λεηλατήθηκε από τους Λατίνους. Κειμήλια, έργα τέχνης και θησαυροί μεταφέρθηκαν στη Δύση. Οι Έλληνες ανακατέλαβαν την πόλη το 1261, αλλά η Αυτοκρατορία ήταν πλέον μόνο μια σκιά του παλιού της εαυτού. Η μνήμη της λεηλασίας δηλητηρίασε τις σχέσεις μεταξύ των δύο χριστιανικών κόσμων για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Σε τέτοιο βαθμό που, όταν η οθωμανική απειλή έγινε θανάσιμη, ορισμένοι Βυζαντινοί εξακολουθούσαν να προτιμούν την τουρκική κυριαρχία από την προσέγγιση με τη Ρώμη. Η διάσημη φράση που αποδίδεται στον Μεγάλο Δούκα Λουκά Νοταρά - "καλύτερα το τουρκικό τουρμπάνι παρά η λατινική μίτρα" - συνοψίζει αυτό το μίσος που βρίσκεται στο χείλος της κατάρρευσης.

Σε αυτό το σημείο, το βιβλίο της Τζούντιθ Χέριν, χωρίς ποτέ να επιβάλει τον παραλληλισμό, αποκτά μια μοναδική σημασία. Οι πολιτισμοί δεν εξαφανίζονται απλώς και μόνο επειδή έχουν εχθρούς. Μπορούν επίσης να πεθάνουν από τις διαιρέσεις τους, την τύφλωσή τους και την αδυναμία τους να διακρίνουν την ιεραρχία των κινδύνων.

Ο μουσουλμανικός αποικισμός ήταν επιδέξιος. Το 1453, μας υπενθυμίζει ο συγγραφέας, ο Μωάμεθ Β' δεν ήθελε απλώς να καταστρέψει το Βυζάντιο: έφερε πέντε χιλιάδες μουσουλμανικές οικογένειες στην πρωτεύουσα, ξεκινώντας, γράφει ο Χέρριν, τη «διαδικασία του εξισλαμισμού» του.

Ίσως αυτό να είναι το μεγάλο επίτευγμα αυτού του βιβλίου: να μας υπενθυμίζει ότι το Βυζάντιο δεν είναι η περίπλοκη Ανατολή, της οποίας τα μεγαλεία και τις ατυχίες η Ευρώπη θα μπορούσε να συλλογίζεται από μακριά. Για χίλια χρόνια, αυτή η Αυτοκρατορία διατήρησε ένα μέρος της Ρώμης, της Ελλάδας και του πρώιμου Χριστιανισμού. Το Βυζάντιο είμαστε επίσης εμείς. Η πτώση του στέρησε από την Ευρώπη μια από τις πλουσιότερες αναμνήσεις της.

*καθηγητής ιστορίας του δικαίου και των πολιτικών ιδεών

Μετάφραση από Πηγή:https://www.lefigaro.fr/livres/byzance-de-judith-herrin-notre-orient-perdu-20260918