Peer review ή ιδεολογικό φίλτρο; Όταν η επιστήμη αποκλείει τη διαφωνία

Peer review ή ιδεολογικό φίλτρο; Όταν η επιστήμη αποκλείει τη διαφωνία

Γράφει ο Νικόδημος Καλλιντέρης, Νομικός

Ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον άρθρο δημοσίευσαν στην Wall Street Journal οι ακαδημαϊκοί Kevin McCaffree (Αν. Καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο του North Texas) και Colin Wright (μέλος του Manhattan Institute). Υποστηρίζουν ότι το peer review, δηλ. η διαδικασία αξιολόγησης των επιστημονικών άρθρων πριν δημοσιευθούν σε περιοδικά ακαδημαϊκού επιπέδου, έχει μετατραπεί σε ορισμένους επιστημονικούς κλάδους σε ένα κλειστό σύστημα που δεν φιλτράρει πάντα την κακή έρευνα, αλλά μερικές φορές την επιβραβεύει, ειδικά όταν ταιριάζει με τις ιδεολογικές προτιμήσεις των αξιολογητών.

 Στην παρέμβασή τους επισημαίνουν ότι η επιστήμη είναι ένας ανθρώπινος θεσμός που λειτουργεί από ατελή ανθρώπινα όντα. Οι επιστήμονες και οι μελετητές είναι ευάλωτοι σε κίνητρα καριέρας, στην αγελαία ή ομαδική σκέψη (groupthink) και το φόβο.

Γίνεται μάλιστα αναφορά και στο διάσημο άρθρο του Καθηγητή του Πανεπιστημίου του Stanford Γιάννη Ιωαννίδη που δημοσιεύτηκε το 2005 με τίτλο «Γιατί τα περισσότερα δημοσιευμένα ερευνητικά ευρήματα είναι ψευδή», με την επισήμανση ότι παραμένει μέχρι και σήμερα επίκαιρο επειδή η βασική του διαπίστωση για τα σφάλματα της ιατρικής έρευνας είναι βάσιμη.

Το 1996 ο φυσικός Alan Sokal δημοσίευσε ένα άρθρο-φάρσα γεμάτο μοντέρνες «ακαδημαϊκές» ανοησίες στο περιοδικό Social Text. Σκοπός του ήταν να αναδείξει ότι μια επιστημονικοφανής δημοσίευση μπορούσε να κερδίσει την ακαδημαϊκή έγκριση αν έμοιαζε εξεζητημένη και κολάκευε τις ιδεολογικές απόψεις των επιμελητών του περιοδικού.

Δύο δεκαετίες αργότερα οι James Lindsay, Helen Pluckrose και Peter Boghossian κατάφεραν να δημοσιεύσουν παράλογα άρθρα σε επιστημονικά περιοδικά «ντύνοντας» τους ισχυρισμούς τους με «προοδευτική» ακαδημαϊκή γλώσσα. Ένα απ' αυτά τα δημοσιευμένα άρθρα υποστήριζε ότι τα πάρκα των σκύλων μπορούν να εξηγήσουν την «κουλτούρα του βιασμού» και την queer επιτελεστικότητα (queer performativity). Ένα άλλο περιείχε τμήματα του βιβλίου του Χίτλερ «Ο αγών μου» επενδυμένα με φεμινιστικό ύφος. Το σκάνδαλο δεν ήταν απλώς ότι δημοσιεύθηκαν, αλλά ότι ήταν αναμεμειγμένα με πραγματικές επιστημονικές εργασίες.

Οι δύο ακαδημαϊκοί ισχυρίζονται ότι ιδίως στις κοινωνικές και ανθρωπιστικές επιστήμες αλλά ακόμα και στην ιατρική και τη βιολογία, ορισμένες απόψεις γίνονται θέσφατα. Επιστημονικές δημοσιεύσεις που εισφέρουν αντίθετα στοιχεία ή περιέχουν αποκλίνουσες τεκμηριωμένες απόψεις μπορεί να απορρίπτονται, ενώ ιδεολογικά βολικές εργασίες λαμβάνουν την έγκριση για δημοσίευση πιο εύκολα.
Το αποτέλεσμα είναι η δημιουργία μιας ιδεολογικά προκατειλημμένης βιβλιογραφίας που παρουσιάζεται ως συναίνεση των ειδικών και παρατίθεται από δημοσιογράφους, δικαστήρια, σχολικά συμβούλια, ιατρικές ενώσεις, κυβερνητικές υπηρεσίες και κρατικούς αξιωματούχους για να δικαιολογήσει επιλογές που επηρεάζουν συχνά εκατομμύρια ανθρώπους.

Τέλος, οι δύο συγγραφείς του άρθρου δηλώνουν ότι στο περιοδικό Theory and Society των εκδόσεων Springer Nature, στο οποίο μετέχουν ο ένας ως αρχισυντάκτης και ο άλλος ως μέλος της συμβουλευτικής συντακτικής επιτροπής, εφαρμόζουν μια πιο διαφανή και δίκαιη μέθοδο peer review ώστε να αποφευχθεί η παγίδα του αποκλεισμού άρθρων με αποκλίνουσες επιστημονικές απόψεις.

Προσέθεσαν έναν μηχανισμό εκ των υστέρων κριτικής μέσα στο ακαδημαϊκό περιοδικό δίνοντας τη δυνατότητα στους ακαδημαϊκούς να γράψουν εν συντομία την άποψή τους για ένα ήδη δημοσιευμένο άρθρο. Η κριτική δεν πρέπει να περιέχει προσωπικές επιθέσεις στον συγγραφέα αλλά να σχολιάζει τη μεθοδολογία, τα δεδομένα, τα επιχειρήματα, τους ορισμούς και τη θεωρία.

Το περιοδικό δεν «κοσκινίζει» την κριτική αλλά κάνει έναν απλούστερο έλεγχο: είναι η κριτική σοβαρή, λογική, τεκμηριωμένη και άξια ακαδημαϊκής προσοχής; Αν ναι, η κριτική γίνεται δεκτή προσωρινά.

Τότε θα ενημερώνονται οι συγγραφείς του αρχικού επιστημονικού άρθρου και θα έχουν δικαίωμα απάντησης. Εν τέλει θα δημοσιεύονται τόσο η κριτική όσο και η απάντηση των αρχικών συγγραφέων επιτρέποντας στον αναγνώστη να μελετήσει όλες τις απόψεις.