ΑΓΙΟΥ ΦΙΛΟΘΕΟΥ, ΠΑΤΡΙΑΡΧΟΥ
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ
ΟΜΙΛΙΑ
ΣΤΟΝ ΜΕΓΑΛΟΜΑΡΤΥΡΑ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ
ΘΑΥΜΑΤΟΥΡΓΟ
ΚΑΙ ΜΥΡΟΒΛΥΤΗ ΔΗΜΗΤΡΙΟ
[[ΣΥΝΤΟΜΟ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ
ΣΗΜΕΙΩΜΑ:
Ο άγιος Φιλόθεος, ο επονομαζόμενος Κόκκινος
(περ. 1300–1379), μία από τις σημαντικότερες εκκλησιαστικές και θεολογικές
προσωπικότητες του 14ου αιώνα, καταγόταν από τη Θεσσαλονίκη. Υπήρξε μοναχός του
Αγίου Όρους, ένθερμος υπερασπιστής της ορθόδοξης διδασκαλίας και του αγίου
Γρηγορίου Παλαμά, ενώ διετέλεσε δύο φορές Οικουμενικός Πατριάρχης (1353–1354
και 1364–1376). Άφησε πλούσιο συγγραφικό έργο, στο οποίο περιλαμβάνονται
θεολογικές πραγματείες, βίοι αγίων και εγκωμιαστικοί λόγοι.
Ο εκτενής εγκωμιαστικός
λόγος του προς τον άγιο μεγαλομάρτυρα Δημήτριο, πολιούχο της
γενέτειράς του, τοποθετείται χρονικά μεταξύ των ετών 1367 και 1372,
κατά τη δεύτερη πατριαρχία του. Με αφετηρία την προσωπικότητα, το μαρτύριο και
την αγιότητα του μεγαλομάρτυρα, ο άγιος Φιλόθεος αναπτύσσει βαθυστόχαστες
σκέψεις για τη χριστιανική αγάπη, την ορθόδοξη πίστη και την πνευματική
τελείωση του ανθρώπου.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ένα
εκτενές ενδιάμεσο τμήμα της ομιλίας, στο οποίο ο ιερός συγγραφέας ερμηνεύει την
ευαγγελική περικοπή που αναγιγνώσκεται κατά την εορτή της μνήμης του αγίου
Δημητρίου (Ιω. 15,15–27 και 16,1–2). Στην περικοπή αυτή περιλαμβάνεται και το
χωρίο Ιω. 15,26, στο οποίο ο ίδιος ο Κύριος Ιησούς Χριστός διακηρύσσει ότι το
Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται από τον Πατέρα. Με αφετηρία τη συγκεκριμένη ευαγγελική
μαρτυρία, ο άγιος Φιλόθεος αναπτύσσει εκτενή θεολογική επιχειρηματολογία,
στρεφόμενος εναντίον των δογματικών πλανών της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας και
ιδιαίτερα της προσθήκης του filioque, δηλαδή της
διδασκαλίας περί εκπορεύσεως του Αγίου Πνεύματος «και εκ του Υιού». Η πολεμική
αυτή εντάσσεται στο ιστορικό πλαίσιο των προσπαθειών για την ένωση των δύο
Εκκλησιών επί αυτοκράτορα Ιωάννη Ε΄ Παλαιολόγου και πάπα Ουρβανού Ε΄.