Η ουδετερότητα δεν είναι αμνησία: Θρησκευτικά σύμβολα και η Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου

Η ουδετερότητα δεν είναι αμνησία: Θρησκευτικά σύμβολα και η Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου

Άρθρο της Δρ Adina Portaru

Μετάφραση - Επιμέλεια: Νικόδημος Καλλιντέρης, Νομικός

Το ζήτημα της δυνατότητας έκθεσης θρησκευτικών συμβόλων στις αίθουσες των δικαστηρίων τέθηκε ενώπιον του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) στην υπόθεση «Ένωση Αθέων κατά Ελλάδας». Ενώ σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ) τα κράτη οφείλουν να παραμένουν ουδέτερα και αμερόληπτα σε θέματα που αφορούν τη θρησκεία, αυτό που διακυβεύεται σε αυτή την υπόθεση δεν είναι απλώς η παρουσία ορθόδοξων χριστιανικών εικόνων στις ελληνικές δικαστικές αίθουσες, αλλά ένα βαθύτερο και επαναλαμβανόμενο ζήτημα στη νομολογία του Στρασβούργου: Τι απαιτεί πραγματικά η ουδετερότητα του κράτους σύμφωνα με την ΕΣΔΑ; Δεδομένης της εξουσίας του Δικαστηρίου και της ευρύτητας της δικαιοδοσίας του, η απόφαση θα επηρεάσει τα δημόσια κτίρια και τις αίθουσες των δικαστηρίων και στα 46 κράτη-μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης.

Οι προσφεύγοντες υποστηρίζουν ότι η έκθεση εικόνας του Ιησού Χριστού στις ελληνικές δικαστικές αίθουσες παραβιάζει τα δικαιώματά τους βάσει των άρθρων 6 και 9 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, τα οποία προστατεύουν το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη και την θρησκευτική ελευθερία ή την ελευθερία των πεποιθήσεων, αντίστοιχα. Ισχυρίζονται ότι τα σύμβολα αυτά υπονομεύουν την αμεροληψία της δικαιοσύνης, ιδίως όταν οι διαδικασίες αφορούν θέματα που σχετίζονται με την θρησκευτική ελευθερία ή την ελευθερία των πεποιθήσεων. Τα ελληνικά δικαστήρια απέρριψαν τους ισχυρισμούς αυτούς, υποστηρίζοντας ότι η εικόνα αντανακλά μια μακροχρόνια εθνική παράδοση και δεν επηρεάζει την αντικειμενικότητα ή την αμεροληψία των δικαστικών διαδικασιών.

Η νομολογία του Δικαστηρίου παρέχει ένα σαφές σημείο αναφοράς. Στην υπόθεση «Lautsi κατά Ιταλίας», η Ευρεία Σύνθεση του ΕΔΔΑ έκρινε ότι η έκθεση σταυρών στις αίθουσες των ιταλικών δημόσιων σχολείων δεν συνιστούσε κατήχηση και εμπίπτει στο περιθώριο εκτίμησης της Ιταλίας. Το Δικαστήριο χαρακτήρισε τα σύμβολα αυτά ως «παθητικά» και τόνισε την απουσία εξαναγκασμού ή προσηλυτισμού. Είναι σημαντικό ότι απέρριψε την άποψη ότι ο πλουραλισμός απαιτεί την εξάλειψη των θρησκευτικών συμβόλων από τον δημόσιο χώρο.

Η λογική αυτή ισχύει με την ίδια προοπτική και για τις δικαστικές αίθουσες. Ενώ η δικαστική αμεροληψία σύμφωνα με το άρθρο 6 απαιτεί οι δικαστές να είναι απαλλαγμένοι από προκαταλήψεις, το ΕΔΔΑ την έχει αξιολογήσει με συνέπεια με βάση συγκεκριμένα γεγονότα. Στην υπόθεση «Piersack κατά Βελγίου», το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι οι υποκειμενικές αντιλήψεις περί μεροληψίας δεν αρκούν· οι αμφιβολίες πρέπει να είναι αντικειμενικά αιτιολογημένες. Η απλή παρουσία ενός θρησκευτικού συμβόλου, χωρίς αποδείξεις πίεσης, διάκρισης ή επιρροής στη δικαστική συλλογιστική, δεν πληροί τα κριτήρια για παραβίαση της Σύμβασης (βλ. «Pitkevich κατά Ρωσίας»).

Το επιχείρημα των αιτούντων βασίζεται σε μια αντίληψη της ουδετερότητας που την εξισώνει με την απουσία θρησκευτικών αναφορών. Ωστόσο, ούτε η Σύμβαση ούτε η νομολογία του Δικαστηρίου υποστηρίζουν μια τέτοια προσέγγιση. Η ουδετερότητα σύμφωνα με τη Σύμβαση είναι μια αρχή αυτοσυγκράτησης: απαιτεί από τα κράτη να αποφεύγουν τον εξαναγκασμό ή τον προσηλυτισμό, όχι να εξαλείφουν σύμβολα τα οποία έχουν ρίζες στην ιστορική, πολιτιστική και θρησκευτική ταυτότητα μιας κοινωνίας.

Η αναγκαστική αφαίρεση διαχρονικών θρησκευτικών συμβόλων δεν δημιουργεί έναν ουδέτερο χώρο, αλλά αντικαθιστά μια κοσμοθεωρία με μια άλλη. Μια αίθουσα δικαστηρίου χωρίς σύμβολα δεν είναι ιδεολογικά ουδέτερη, αλλά αντανακλά ουσιαστικά μια κοσμική όψη της δημόσιας σφαίρας. Όπως έχει καταστήσει σαφές το Δικαστήριο στις υποθέσεις «Leyla Şahin κατά Τουρκίας» και «S.A.S. κατά Γαλλίας», τα κράτη απολαμβάνουν ευρύ περιθώριο εκτίμησης όσον αφορά τη ρύθμιση της θρησκείας στη δημόσια ζωή, ιδίως σε περιπτώσεις που αφορούν τις ιστορικές παραδόσεις.

Στην Ελλάδα, η παρουσία ορθόδοξων εικόνων στις αίθουσες των δικαστηρίων είναι βαθιά ριζωμένη στην εθνική παράδοση και τη συνταγματική ταυτότητα. Η παρουσίασή τους δεν υποχρεώνει τους διαδίκους να ασκούν θρησκευτικές πρακτικές, ούτε υποδηλώνει τη δικαστική ευθυγράμμιση με μια συγκεκριμένη πλευρά.

Η συγκριτική θεώρηση της ευρωπαϊκής πρακτικής υποστηρίζει περαιτέρω αυτή την ερμηνεία. Θρησκευτικά και ιστορικά σύμβολα παραμένουν παρόντα σε δικαστήρια και δημόσια κτίρια σε όλη την Ευρώπη. Κρατικοί ιταλικοί φορείς εκθέτουν σταυρούς, ιστορικά κτίρια δικαστηρίων στην Αυστρία και την Ισπανία περιέχουν θρησκευτικά έργα τέχνης και στη Βαυαρία σταυροί εκτίθενται σε κυβερνητικά γραφεία. Ακόμη και στη Γαλλία, που συχνά αναφέρεται ως πρότυπο αυστηρού κοσμικού κράτους, τα εγχώρια δικαστήρια έχουν αποδεχθεί θρησκευτικές εικόνες σε δημόσια κτίρια, όπου εξυπηρετούν πολιτιστικό ή ιστορικό σκοπό και όχι θρησκευτικό.

Η υπόθεση «Ένωση Αθέων κατά Ελλάδας» προσφέρει, επομένως, στο ΕΔΔΑ την ευκαιρία να επιβεβαιώσει μια αντίληψη της ουδετερότητας βασισμένη σε αρχές. Με βάση τη συλλογιστική του Ευρείας Σύνθεσης στην υπόθεση «Lautsi κατά Ιταλίας», η ουδετερότητα σύμφωνα με τη Σύμβαση δεν απαιτεί ιστορική αμνησία, ούτε τη διαγραφή των πολιτισμικών και θρησκευτικών χαρακτηριστικών που έχουν διαμορφώσει τις έννομες τάξεις της Ευρώπης.  Κατά την ορθή ερμηνεία της, η ουδετερότητα προστατεύει τον πλουραλισμό, επιτρέποντας τη συνύπαρξη διαφορετικών παραδόσεων στη δημόσια σφαίρα, υπό την προϋπόθεση ότι το κράτος απέχει από κάθε μορφή εξαναγκασμού ή αποκλεισμού.

Εάν το Δικαστήριο εξισώσει την ουδετερότητα με τη συστηματική αφαίρεση θρησκευτικών συμβόλων, θα διακινδυνεύσει να μετατρέψει μια αρχή που αποσκοπεί στην προστασία της ελευθερίας σε εργαλείο επιβολής ομοιομορφίας.

Oxford Human Rights Hub

romfea