Η πνευματική άλωση προηγείται της ιστορικής άλωσης.

 

Η πνευματική άλωση προηγείται της ιστορικής άλωσης.

Από τη Φλωρεντία και την Άλωση της Κωνσταντινούπολης έως τις σύγχρονες εκκλησιαστικές αντιπαραθέσεις στην Κύπρο

Δρ. Νικόλαος Δημητρίου, Θεολόγος

Η ιστορία της Εκκλησίας διδάσκει ότι οι μεγάλες κρίσεις των εθνών και των κοινωνιών δεν αρχίζουν πάντοτε από τα τείχη, τα όπλα ή την πολιτική. Συχνά αρχίζουν από την αλλοίωση του φρονήματος της πίστεως. Μέσα σε αυτό το πνεύμα πολλοί Ορθόδοξοι ερμήνευσαν την Άλωση της Κωνσταντινούπολης όχι απλώς ως στρατιωτική ήττα, αλλά ως αποτέλεσμα μιας προγενέστερης πνευματικής πτώσεως.

Η Σύνοδος της Φλωρεντίας και η αντίσταση του Αγίου Μάρκου του Ευγενικού

Όταν η Βυζαντινή Αυτοκρατορία βρέθηκε μπροστά στον οθωμανικό κίνδυνο, η πολιτική ηγεσία στράφηκε προς τη Δύση αναζητώντας στρατιωτική βοήθεια. Η βοήθεια αυτή συνδέθηκε με την απαίτηση εκκλησιαστικής ενώσεως μεταξύ Ορθοδόξων και Λατίνων.

Στη Σύνοδο Φερράρας–Φλωρεντίας (1438–1439), η πλειονότητα των Βυζαντινών εκπροσώπων υπέγραψε την ένωση με τη Ρώμη. Ο μόνος επίσκοπος που αρνήθηκε να υπογράψει ήταν ο Άγιος Μάρκος ο Ευγενικός.

Για την ορθόδοξη συνείδηση, ο Μάρκος ο Ευγενικός δεν αντιστάθηκε για λόγους εγωισμού ή πολιτικής, αλλά επειδή θεωρούσε ότι η αλήθεια της πίστεως δεν μπορεί να γίνει αντικείμενο διαπραγματεύσεως. Η περίφημη στάση του συνοψίζεται στην πεποίθηση ότι η ενότητα χωρίς κοινή πίστη δεν είναι αληθινή ενότητα.

Μετά την επιστροφή των αντιπροσώπων στην Κωνσταντινούπολη, ο λαός, οι μοναχοί και πολλοί κληρικοί αρνήθηκαν να αποδεχθούν την ένωση. Στα μάτια των αντιενωτικών, η ηγεσία είχε παραχωρήσει εκκλησιαστικά και δογματικά ζητήματα για να εξασφαλίσει πολιτική στήριξη.

Η θεολογική ερμηνεία της Άλωσης

Οι Πατέρες της Εκκλησίας συχνά ερμήνευαν τα ιστορικά γεγονότα υπό το πρίσμα της πνευματικής καταστάσεως του λαού.

Έτσι, μετά το 1453, αναπτύχθηκε έντονα η αντίληψη ότι η Κωνσταντινούπολη έπεσε πρώτα πνευματικά και έπειτα στρατιωτικά.

Η λογική αυτής της ερμηνείας ήταν απλή:


Πρώτα επιχειρήθηκε συμβιβασμός σε ζητήματα πίστεως.
Έπειτα δημιουργήθηκε σύγχυση στο εκκλησιαστικό σώμα.
Ακολούθησε η απώλεια της ενότητας γύρω από την πατερική παράδοση.
Και τελικά ήρθε η εθνική καταστροφή.


Κατά την αντίληψη αυτή, η Άλωση δεν ήταν απλώς στρατιωτικό γεγονός αλλά θεία παιδαγωγία, όπως αντίστοιχα γεγονότα που περιγράφονται στην Παλαιά Διαθήκη.

Ομολογία και διωγμός

Ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο στην εκκλησιαστική ιστορία είναι ότι όσοι αντιστέκονται σε θεολογικές καινοτομίες συχνά βρίσκονται απομονωμένοι.

Ο Άγιος Μάρκος ο Ευγενικός έμεινε σχεδόν μόνος απέναντι σε αυτοκράτορες, πατριάρχες και επισκόπους.

Ωστόσο, η μεταγενέστερη συνείδηση της Εκκλησίας τον δικαίωσε και τον αναγνώρισε ως άγιο και ομολογητή της πίστεως.

Η ορθόδοξη παράδοση θεωρεί ότι η αλήθεια δεν κρίνεται από τον αριθμό των υποστηρικτών της αλλά από τη συμφωνία της με την πίστη των Αγίων Πατέρων.

Σύγχρονοι προβληματισμοί στην Κύπρο

Στη σύγχρονη Κύπρο, ορισμένοι πιστοί και κληρικοί βλέπουν αναλογίες με τα γεγονότα εκείνης της εποχής.

Οι επικριτές του οικουμενισμού εκφράζουν ανησυχία ότι οι θεολογικοί διάλογοι με τους Ρωμαιοκαθολικούς και άλλες χριστιανικές κοινότητες οδηγούν σε μια εκκλησιολογία που αποδίδει στις ετερόδοξες κοινότητες τον χαρακτηρισμό «Εκκλησίες» με τρόπο που θεωρούν ασύμβατο με την παραδοσιακή ορθόδοξη εκκλησιολογία.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, υποστηρικτές του Μητροπολίτης Τυχικός θεωρούν ότι η στάση του αποτελεί αντίσταση απέναντι σε τέτοιες τάσεις. Από την άλλη πλευρά, όσοι διαφωνούν με τον ίδιο υποστηρίζουν διαφορετικές εκκλησιολογικές και ποιμαντικές προσεγγίσεις.

Αντίστοιχα, έχουν διατυπωθεί δημόσιες επικρίσεις προς τον Γεώργιος σχετικά με τη διαχείριση εκκλησιαστικών ζητημάτων και τις σχέσεις με τον διαχριστιανικό διάλογο. Οι σχετικές διαφωνίες αποτελούν αντικείμενο έντονης συζήτησης εντός της Εκκλησίας της Κύπρου.

Μήπως η ιστορία προειδοποιεί;

Εδώ βρίσκεται και το βαθύτερο ερώτημα.

Όσοι βλέπουν παραλληλισμούς με το 1453 δεν υποστηρίζουν ότι τα γεγονότα επαναλαμβάνονται με τον ίδιο ακριβώς τρόπο. Υποστηρίζουν όμως ότι επαναλαμβάνεται ένας πνευματικός μηχανισμός: όταν η ορθόδοξη αυτοσυνειδησία αδυνατίζει και η πίστη αντιμετωπίζεται ως αντικείμενο συμβιβασμού, οι συνέπειες δεν μένουν μόνο στο εκκλησιαστικό επίπεδο αλλά επηρεάζουν ολόκληρο το έθνος.

Μέσα σε αυτή τη θεώρηση, η περίπτωση του Αγίου Μάρκου του Ευγενικού προβάλλεται ως ιστορικό πρότυπο ομολογίας, ενώ ορισμένοι πιστοί θεωρούν ότι και σήμερα πρόσωπα όπως ο Μητροπολίτης Τυχικός καλούνται να σηκώσουν ανάλογο βάρος αντιστάσεως.

Η άποψη αυτή καταλήγει σε μια σοβαρή προειδοποίηση: αν η πνευματική ενότητα της Ορθοδοξίας τραυματισθεί και αν επικρατήσει σύγχυση σε ζητήματα πίστεως, τότε οι συνέπειες μπορεί να επεκταθούν και πέρα από τα εκκλησιαστικά όρια. Για τον λόγο αυτό, αρκετοί πιστοί εκφράζουν φόβους ότι τυχόν πνευματική αποδυνάμωση θα μπορούσε να έχει επιπτώσεις και στην ευρύτερη πορεία του Κυπριακού ζητήματος.

Αυτό βεβαίως δεν αποτελεί ιστορική πρόβλεψη ούτε βεβαιότητα, αλλά θεολογική ανησυχία που στηρίζεται στην πεποίθηση ότι η ευλογία του Θεού συνδέεται με τη διαφύλαξη της ορθόδοξης πίστεως. Η ιστορία της Κωνσταντινούπολης χρησιμοποιείται από όσους εκφράζουν αυτή τη θέση ως υπενθύμιση ότι οι πνευματικές επιλογές ενός λαού θεωρούν πως προηγούνται των ιστορικών εξελίξεων.

Και γι’ αυτό το ερώτημα παραμένει πάντοτε επίκαιρο: όταν εμφανισθεί μια νέα «Φλωρεντία», θα βρεθεί και ένας νέος Μάρκος ο Ευγενικός για να ομολογήσει την πίστη; Ή θα συνειδητοποιήσουμε τον κίνδυνο μόνο όταν οι συνέπειες έχουν ήδη φανεί;