
Η εθνική ασφάλεια στο έλεος των
διαδικτυακών αναζητήσεων;
Γράφει ο Νικόδημος Καλλιντέρης, Νομικός (ΜΔΕ Δημοσίου
Δικαίου)
Κάθε πληροφορία που συσχετίζεται ή δύναται να συσχετιστεί με ένα φυσικό πρόσωπο συνιστά προσωπικό δεδομένο και απολαμβάνει της προστασίας του δικαίου των προσωπικών δεδομένων. Για τον ευρωπαϊκό χώρο εφαρμόζεται ο πλέον γνωστός τοις πάσι Γενικός Κανονισμός Προστασίας Δεδομένων (GDPR).
H ανωνυμοποίηση (βλ. την υπ΄αριθμόν 26 αιτιολογική
σκέψη του GDPR) από την άλλη αποτελεί διαδικασία επεξεργασίας δεδομένων με την
οποία καθίσταται αδύνατη η ταυτοποίηση του φυσικού προσώπου στο οποίο
αναφέρονται, με μέσα που είναι ευλόγως πιθανό να χρησιμοποιηθούν.
Σύμφωνα με το άρθρο 6 παρ.11 του Κανονισμού (ΕΕ)
2022/1925, γνωστού ως Digital Markets Act (DMA), οι επιχειρήσεις που έχουν
χαρακτηριστεί ως «ρυθμιστές πρόσβασης» (gatekeepers) οφείλουν, υπό
συγκεκριμένους όρους, να παρέχουν σε ανταγωνιστικές επιχειρήσεις πρόσβαση σε
ορισμένα δεδομένα αναζητήσεων, κατάταξης αποτελεσμάτων και προβολών. Σύμφωνα με
την ίδια διάταξη, η παροχή πρόσβασης στα δεδομένα αυτά προϋποθέτει την
ανωνυμοποίηση των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που ενδεχομένως
περιλαμβάνονται σε αυτά, ώστε να μην είναι δυνατή η ταυτοποίηση των χρηστών με
μέσα που είναι ευλόγως πιθανό να χρησιμοποιηθούν.
Το σκεπτικό αυτής της ρύθμισης (ratio legis) έχει να
κάνει με την προώθηση του ανταγωνισμού στις ψηφιακές αγορές. Αποκτώντας μια
ανταγωνιστική μηχανή αναζήτησης τα δεδομένα αναζητήσεων άλλης εταιρείας
διευκολύνεται να βελτιώσει τις παρεχόμενες υπηρεσίες ενώ παράλληλα περιορίζεται
το πλεονέκτημα που διαθέτουν οι μεγάλες διαδικτυακές πλατφόρμες (π.χ. Google)
λόγω του ανυπολόγιστου όγκου δεδομένων που συγκεντρώνουν από τα εκατομμύρια των
χρηστών τους.
Στις 16 Ιουλίου του 2026, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξέδωσε
στο πλαίσιο του ανωτέρω Κανονισμού την εκτελεστική απόφαση C(2026) 5091
(υπόθεση DMA.100209) ορίζοντας επακριβώς συγκεκριμένα μέτρα ανωνυμοποίησης για
τα δεδομένα αναζητήσεων της Google.
Όμως, ο Πολωνός Δρ Łukasz Olejnik σύμβουλος
κυβερνοασφάλειας και ανώτερος ερευνητής στο Τμήμα Πολεμικών Σπουδών του King's
College στο Λονδίνο εκπόνησε πρόσφατα μια άκρως ενδιαφέρουσα μελέτη (“Alone
among a thousand: Red teaming the European Commission’s search data
anonymisation measures”) για την ανωνυμοποίηση των δεδομένων
αναζητήσεων της Google στην οποία διαπιστώνει ότι τα μέτρα αυτά της Ευρωπαϊκής
Επιτροπής δεν αποτρέπουν αποτελεσματικά τον εκ των υστέρων εντοπισμό
μεμονωμένων χρηστών (singling out), την επανασύνδεση αναζητήσεων (linkage) και
τη συναγωγή προσωπικών πληροφοριών (inference). Η μελέτη πραγματοποιήθηκε
κατόπιν ανάθεσης από την Google, με τον ίδιο να δηλώνει ότι είχε πλήρη
ερευνητική ανεξαρτησία.
Είναι προφανές, κατά τον Olejnik, ότι μεταξύ άλλων
ανακύπτουν και σοβαροί κίνδυνοι εθνικής ασφάλειας καθώς το «παράθυρο» που
αφήνουν ανοιχτό τα μέτρα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ενδέχεται να αποκαλύπτει
στοιχεία για το προσωπικό στρατιωτικών εγκαταστάσεων, υπηρεσιών πληροφοριών και
διεθνών οργανισμών.
Ο Δρ Łukasz Olejnik αφιερώνει στο ζήτημα αυτό ένα
ολόκληρο κεφάλαιο της εκτενούς μελέτης του (σελ. 48-55 και στο Παράρτημα σελ.
87-90) στο οποίο αξίζει να εγκύψουμε με το παρόν άρθρο.
Η πρόσβαση σε φαινομενικά ανωνυμοποιημένα δεδομένα
αναζητήσεων μπορεί, μέσω της συσχέτισης πληροφοριών, να επιτρέψει την εξαγωγή
συμπερασμάτων για την επαγγελματική ιδιότητα, την υπηρεσιακή δραστηριότητα και
την εν γένει προσωπική κατάσταση συγκεκριμένων κατηγοριών χρηστών. Η δυνατότητα
αυτή αποκτά ιδιαίτερη σοβαρότητα όταν οι χρήστες συνδέονται με οργανισμούς που
διαχειρίζονται διαβαθμισμένες και ευαίσθητες πληροφορίες ή επιτελούν κρίσιμες
λειτουργίες για την εθνική και διεθνή ασφάλεια.
Η μελέτη, συνδυάζοντας ποσοτικές και ποιοτικές
μεθόδους ανάλυσης, συμπεριλαμβανομένης της χρήσης μεγάλων γλωσσικών μοντέλων
τεχνητής νοημοσύνης (Large Language Models - LLMs), επιχειρεί να διαπιστώσει
εμπειρικά κατά πόσον τα δεδομένα αναζητήσεων της Google, μετά την εφαρμογή των
μέτρων ανωνυμοποίησης που προβλέπει η προαναφερθείσα απόφαση της Ευρωπαϊκής
Επιτροπής, εξακολουθούν να περιέχουν πληροφορίες με επιχειρησιακή αξία.
Ο Olejnik εξέτασε δεδομένα διαδικτυακών αναζητήσεων
από έξι γεωγραφικές περιοχές στις οποίες λειτουργούν στρατιωτικές εγκαταστάσεις
των ΗΠΑ ή του ΝΑΤΟ (π.χ. Ramstein). Με συγκεκριμένη μέθοδο (χρήση γεωγραφικής
περιοχής σύγκρισης στην οποία δεν βρίσκεται η αντίστοιχη στρατιωτική
εγκατάσταση) διαπίστωσε ότι η επαγγελματική και θεσμική δραστηριότητα μιας
στρατιωτικής κοινότητας μπορεί να αφήνει διακριτό πληροφοριακό αποτύπωμα στις
μηχανές αναζήτησης.
Με μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης και χειροκίνητη
επαλήθευση σε επιλεγμένα δείγματα ο ερευνητής κατόρθωσε να εντοπίσει
διαδικτυακές αναζητήσεις που υποδήλωναν πιθανή στρατιωτική ιδιότητα του χρήστη,
σε συνδυασμό με ευαίσθητες προσωπικές πληροφορίες όπως προβλήματα υγείας,
πειθαρχικές ή ποινικές εκκρεμότητες, χρήση αλκοόλ ή ναρκωτικών και άλλες
προσωπικές περιστάσεις, όπως ενδοοικογενειακές συγκρούσεις ή επαγγελματικές
δυσκολίες.
Η σημασία των ευρημάτων έγκειται στο γεγονός ότι οι
σχετικές πληροφορίες, μολονότι δεν συνιστούν κατ' ανάγκη διαβαθμισμένα
υπηρεσιακά δεδομένα, θα μπορούσαν να αποκτήσουν ιδιαίτερη αξία εάν
συσχετίζονταν με την ταυτότητα και την υπηρεσιακή θέση συγκεκριμένων
στρατιωτικών στελεχών. Για παράδειγμα, θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν από
τρίτες δυνάμεις για τον εντοπισμό προσωπικών ευπαθειών και την άσκηση πιέσεων
σε στελέχη που βρίσκονται σε νευραλγικές θέσεις στον στρατιωτικό τομέα.
Ως προς τις υπηρεσίες πληροφοριών ο Olejnik επέλεξε
αναζητήσεις που περιλαμβάνουν αναφορές σε υπηρεσίες πληροφοριών σε συνδυασμό με
λέξεις σχετικές με την απασχόληση, τη διαδικασία πρόσληψης, τις απαιτούμενες
προϋποθέσεις, τις εξετάσεις επιλογής και τις υπηρεσιακές συνθήκες εργασίας.
Επίσης, εξέτασε επισκέψεις σε επίσημες ιστοσελίδες προσλήψεων.
Αυτή η ανάλυση έδειξε ότι ορισμένες αναζητήσεις
συνδέονται με γενικό ενδιαφέρον για επαγγελματική σταδιοδρομία στις υπηρεσίες
πληροφοριών, ενώ άλλες παρουσίασαν ενδείξεις ότι ο χρήστης ή μέλος του
νοικοκυριού του εργάζεται ήδη σε τέτοια υπηρεσία.
Ενδιαφέρον έχει ένα συγκεκριμένο παράδειγμα στο οποίο
ο ερευνητής κατόρθωσε να περιορίσει σημαντικά τον αριθμό των πιθανών προσώπων
που είχαν πραγματοποιήσει μια αναζήτηση. Η αναζήτηση αφορούσε πρόσωπο το οποίο
εμφανιζόταν να εκδηλώνει σοβαρό ενδιαφέρον για πρόσληψη σε υπηρεσία πληροφοριών
κράτους μέλους της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στο περιεχόμενό της περιλαμβάνονταν
αναφορές σε έναν σχετικά σπάνιο ακαδημαϊκό τίτλο σπουδών και σε συγκεκριμένο
επιστημονικό αντικείμενο.
Ο συγγραφέας συσχέτισε αυτές τις πληροφορίες με τη
χώρα της υπηρεσίας πληροφοριών, την πόλη, τη γεωγραφική περιοχή, την ημερομηνία
της αναζήτησης και συμπληρωματικά στοιχεία διαθέσιμα σε δημόσιες ιστοσελίδες
και μητρώα. Με τη μέθοδο αυτή, κατόρθωσε να περιορίσει το σύνολο των πιθανών
προσώπων σε μόλις τρία.
Ως προς τους διεθνείς οργανισμούς ο Olejnik έδωσε
έμφαση κυρίως στις Βρυξέλλες και στη Γενεύη καθώς πρόκειται για περιοχές με
υψηλή συγκέντρωση εργαζομένων σε διεθνείς οργανισμούς, διπλωματικές υπηρεσίες
και θεσμικά όργανα.
Στη Γενεύη, ο ερευνητής εκτιμά ότι το 27,5% του
επιλεγμένου δείγματος αναζητήσεων, συνδέονται πιθανώς με εργαζομένους διεθνών
οργανισμών, διπλωματικών αποστολών ή μέλη των οικογενειών τους. Για τις
Βρυξέλλες, η ανάλυση περιλαμβάνει την Ευρωπαϊκή Ένωση, το ΝΑΤΟ και τις μόνιμες
αντιπροσωπείες των κρατών μελών στην ΕΕ. Εδώ
υπολόγισε ότι το 8,5% των επιλεγμένων αναζητήσεων σχετίζονται πιθανώς με
προσωπικό των οργανισμών αυτών ή με μέλη των νοικοκυριών τους.
Εξίσου σημαντική είναι η διαπίστωση ότι τα δεδομένα
αναζητήσεων μπορούν να αποκαλύψουν ποια πρόσωπα αναζητά ένας χρήστης και με
ποιους οργανισμούς συνδέονται αυτά τα πρόσωπα. Από πλευράς ασφάλειας, οι
πληροφορίες αυτές θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για τη χαρτογράφηση
επαγγελματικών ενδιαφερόντων ή πιθανών θεσμικών συνδέσεων. Η ενδεχόμενη
συστηματική επεξεργασία τους από υπηρεσίες πληροφοριών θα μπορούσε να προσφέρει
πρόσθετα στοιχεία για πρόσωπα και οργανισμούς που παρουσιάζουν πληροφοριακό
ενδιαφέρον.
Ο Olejnik επισημαίνει ότι πολλές από τις σχετικές
αναζητήσεις περιλαμβάνουν εξειδικευμένη υπηρεσιακή ορολογία, η οποία παραμένει
ορατή ακόμη και μετά την εφαρμογή των φίλτρων ανωνυμοποίησης της Ευρωπαϊκής
Επιτροπής.
Συνεπώς, βάσει της μελέτης ο μηχανισμός ανωνυμοποίησης
δεδομένων αναζητήσεων που επέβαλε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στην Google δεν
εξασφαλίζει την πραγματική ανωνυμία των χρηστών, δημιουργώντας σοβαρούς
κινδύνους για την προστασία προσωπικών δεδομένων και για την εθνική ασφάλεια.
Καταλήγουμε, λοιπόν, ότι στη σύγχρονη ψηφιακή εποχή η
προστασία της εθνικής ασφάλειας δεν προϋποθέτει πλέον μόνο τη παραδοσιακή
διαφύλαξη διαβαθμισμένων πληροφοριών. Απαιτεί και την αποτροπή της συνδυαστικής
αξιοποίησης φαινομενικά ανώνυμων δεδομένων, από τα οποία μπορούν να συναχθούν
πληροφορίες για πρόσωπα που ασκούν κρίσιμα θεσμικά καθήκοντα.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου