17 Νοε 2026

18 Νοεμβρίου (: Μνήμη αγίου μάρτυρος Ρωμανού), Ιερού Χρυσοστόμου, Εγκώμιο στον άγιο μάρτυρα Ρωμανό

IΕΡΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ

ΕΓΚΩΜΙΟ ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΜΑΡΤΥΡΑ ΡΩΜΑΝΟ

   Πάλι μνήμη μαρτύρων, και πάλι εορτή και πανήγυρη πνευματική. Μόχθησαν εκείνοι, και χαιρόμαστε εμείς· πάλεψαν εκείνοι, και αγαλλόμαστε εμείς· δικό τους το στεφάνι, και κοινή μας η δόξα ή, μάλλον, ολόκληρης της Εκκλησίας η δόξα. «Και πώς θα μπορούσε να συμβεί αυτό, να ανήκει, δηλαδή, η δόξα των μαρτύρων σε ολόκληρη την Εκκλησία;», αναρωτιέται κάποιος ίσως. Επειδή οι μάρτυρες αποτελούν μέρη και μέλη του ενιαίου σώματος της Εκκλησίας, στο οποίο ανήκουμε και εμείς. «Καὶ εἴτε πάσχει ἓν μέλος, συμπάσχει πάντα τὰ μέλη· εἴτε δοξάζεται ἓν μέλος, συγχαίρει πάντα τὰ μέλη (:Και πράγματι, είτε πάσχει και πονά ένα μέλος, πάσχουν μαζί του όλα τα μέλη˙ είτε δοξάζεται ένα μέλος, χαίρονται μαζί του όλα τα μέλη)»[Α΄ Κορ. 12,26].

   Το κεφάλι στεφανώνεται, αλλά ολόκληρο το υπόλοιπο σώμα συμμετέχει στην αγαλλίαση για την τιμή που του απονέμεται· ένας μόνο αθλητής αναδεικνύεται ολυμπιονίκης, αλλά ολόκληρος ο λαός χαίρεται για τη νίκη του και τον υποδέχεται με μεγάλες και θερμές επευφημίες. Αν, λοιπόν, στους Ολυμπιακούς αγώνες εκείνοι που δεν έχουν προσφέρει τίποτε στους κόπους και στις προσπάθειες των αθλητών απολαμβάνουν τόσο μεγάλη χαρά για τη νίκη τους, πολύ περισσότερο μπορεί να συμβαίνει αυτό στην περίπτωση των αθλητών της ευσέβειας, δηλαδή των μαρτύρων που αγωνίστηκαν για την πίστη. Εμείς είμαστε τα πόδια του εκκλησιαστικού σώματος, ενώ οι μάρτυρες είναι το κεφάλι του, ως μέλη που κατέχουν εξέχουσα θέση· όμως το κεφάλι δεν μπορεί να πει στα πόδια: «Ανάγκη δεν σας έχω» [ πρβ. Α΄ Κορ. 12,20-21 : «Νῦν δὲ πολλὰ μὲν μέλη, ἓν δὲ σῶμα. Οὐ δύναται δὲ ὀφθαλμὸς εἰπεῖν τῇ χειρί· χρείαν σου οὐκ ἔχω· ἢ πάλιν ἡ κεφαλὴ τοῖς ποσὶ· χρείαν ὑμῶν οὐκ ἔχω (:Τώρα όμως υπάρχουν βέβαια πολλά μέλη, ένα όμως σώμα. Και στο σώμα αυτό το ένα μέλος εξαρτάται από τα άλλα, και δεν μπορεί το κάθε μέλος να κάνει χωρίς τα άλλα Δεν μπορεί, για παράδειγμα, το μάτι να πει στο χέρι: ‘’Δεν έχω την ανάγκη σου’’˙ ή πάλι το κεφάλι να πει στα πόδια: ‘’ Δεν έχω την ανάγκη σας’’)»]. 

Ένδοξα είναι τα μέλη, οι μάρτυρες δηλαδή, αλλά η υπεροχή τους σε δόξα δεν τα αποξενώνει από τη σύνδεσή τους με τα υπόλοιπα μέλη του εκκλησιαστικού σώματος· γιατί κυρίως έτσι αναδεικνύεται η δόξα τους, όταν δεν αποποιούνται τη σύνδεσή τους μαζί μας, παρά την υψηλή θέση που κατέχουν. Άλλωστε και το μάτι, μολονότι  κατέχει εξέχουσα θέση ανάμεσα στα υπόλοιπα μέλη του, διατηρεί τη δική του δόξα και την ιδιαίτερη αξία του μόνο όταν δεν αποχωρίζεται από το υπόλοιπο σώμα, αλλά παραμένει ενωμένο μαζί του.

   Και γιατί μιλώ για τους μάρτυρες; Γιατί αν ο ίδιος ο Κύριός τους, ο Χριστός, δεν θεώρησε υποτιμητικό να γίνει κεφαλή μας, δηλαδή Κεφαλή του εκκλησιαστικού σώματος στο οποίο ανήκουμε [Εφ. 1,22–23 : «Καὶ πάντα ὑπέταξεν ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ, καὶ αὐτὸν ἔδωκε κεφαλὴν ὑπὲρ πάντα τῇ ἐκκλησίᾳ, ἥτις ἐστὶ τὸ σῶμα αὐτοῦ, τὸ πλήρωμα τοῦ τὰ πάντα ἐν πᾶσι πληρουμένου (:Και όλα τα υπέταξε κάτω από τα πόδια Του. Και Αυτόν που τόσο πολύ ύψωσε, Τον έδωσε στην Εκκλησία ως κεφαλή και υπέρτατο αρχηγό, πάνω απ’ όλα όσα υπάρχουν μέσα σε αυτήν. Η Εκκλησία αυτή είναι το σώμα Του, το συμπλήρωμα του Χριστού ως ανθρώπου˙ συμπλήρωμα του Χριστού, ο Οποίος ως Θεός γεμίζει τα πάντα ικανοποιώντας όλες τις ανάγκες τους, και παρέχει σε κάθε δημιούργημά Του ό,τι του χρειάζεται)»], πολύ περισσότερο οι ίδιοι οι μάρτυρες δεν θεωρούν υποτιμητικό να είναι μέλη μας, ενωμένοι μαζί μας στο ίδιο σώμα [Ἑβρ. 2,11-12 : «Ὃ τε γὰρ ἁγιάζων καὶ οἱ ἁγιαζόμενοι ἐξ ἑνὸς πάντες· δι’ ἣν αἰτίαν οὐκ ἐπαισχύνεται ἀδελφοὺς αὐτοὺς καλεῖν λέγων· ἀπαγγελῶ τὸ ὄνομά σου τοῖς ἀδελφοῖς μου, ἐν μέσῳ ἐκκλησίας ὑμνήσω σε (:Υπάρχει μάλιστα στενός σύνδεσμος μεταξύ του αρχηγού της σωτηρίας και εκείνων που σώζονται μέσω Αυτού· διότι και ο Ιησούς που μας αγιάζει και μας σώζει, κι εμείς που αγιαζόμαστε και σωζόμαστε, όλοι καταγόμαστε από έναν Πατέρα. Γι’ αυτόν τον λόγο δεν ντρέπεται ο Ιησούς να ονομάζει όλους αυτούς αδελφούς Του, λέγοντας: “Θα διακηρύξω και θα ομολογήσω το όνομά Σου στους αδελφούς μου, θα σε ανυμνήσω μέσα σε σύναξη”)»]. Γιατί έχουν βαθιά ριζωμένη μέσα τους την αγάπη [Εφ.3,17: «Ἐν ἀγάπῃ ἐῤῥιζωμένοι καὶ τεθεμελιωμένοι ἵνα ἐξισχύσητε καταλαβέσθαι σὺν πᾶσι τοῖς ἁγίοις τί τὸ πλάτος καὶ μῆκος καὶ βάθος καὶ ὕψος (:Και να μείνετε με την αγάπη βαθιά ριζωμένοι και θεμελιωμένοι, για να μπορέσετε να καταλάβετε μαζί με όλους τους Χριστιανούς ποιο είναι το πλάτος και μήκος και βάθος και ύψος της συγκαταβάσεως και του ελέους του Χριστού)»], και η αγάπη έχει την ιδιότητα να ενώνει και να συνδέει στενά όσους βρίσκονται χωρισμένοι εξαιτίας της διαφορετικής θέσης τους, χωρίς να εξετάζει σχολαστικά τις διαφορές στην αξία και στην τιμή που απολαμβάνει ο καθένας.

    Όπως, λοιπόν, εκείνοι, οι άγιοι μάρτυρες, πονούν μαζί μας εξαιτίας των αμαρτημάτων μας, έτσι κι εμείς χαιρόμαστε μαζί τους για τα κατορθώματά τους, για τις νίκες, δηλαδή, που πέτυχαν στον αγώνα της πίστης [Α΄ Κορ. 12,25–26 : «ἵνα μὴ ᾖ σχίσμα ἐν τῷ σώματι, ἀλλὰ τὸ αὐτὸ ὑπὲρ ἀλλήλων μεριμνῶσι τὰ μέλη· καὶ εἴτε πάσχει ἓν μέλος, συμπάσχει πάντα τὰ μέλη, εἴτε δοξάζεται ἓν μέλος, συγχαίρει πάντα τὰ μέλη (:για να μην υπάρχει διχασμός και διαίρεση στο σώμα, αλλά να έχουν την ίδια και ίση φροντίδα μεταξύ τους τα μέλη το ένα για το άλλο· και είτε πάσχει και πονάει ένα μέλος, πάσχουν μαζί του όλα τα μέλη˙ είτε δοξάζεται ένα μέλος, χαίρονται μαζί του όλα τα μέλη)»].

   Έτσι ακριβώς μας παρήγγειλε να ενεργούμε και ο Απόστολος Παύλος, λέγοντας: «Χαίρειν μετὰ χαιρόντων καὶ κλαίειν μετὰ κλαιόντων (:Να χαίρεστε μαζί με εκείνους που χαίρονται και να κλαίτε μαζί με εκείνους που κλαίνε)» [Ρωμ. 12,15]. Αλλά το να κλαίμε μαζί με όσους κλαίνε είναι εύκολο, ενώ το να χαιρόμαστε μαζί με όσους χαίρονται δεν είναι καθόλου τόσο εύκολο· γιατί ευκολότερα συμμεριζόμαστε τον πόνο εκείνων που βρίσκονται σε συμφορές παρά τη χαρά εκείνων που διακρίνονται και απολαμβάνουν επιτυχίες και αναγνώριση. Γιατί στην πρώτη περίπτωση η ίδια η φύση της συμφοράς είναι τόσο συγκλονιστική, ώστε μπορεί να λυγίσει ακόμη και μια πέτρα και να την κάνει, σαν να είχε αισθήματα, να συμπονέσει τον δυστυχισμένο· στη δεύτερη περίπτωση, όμως, όταν κάποιος ευτυχεί, ο φθόνος και η ζηλοφθονία δεν επιτρέπουν σε εκείνον που δεν έχει καλλιεργήσει αρκετά την αρετή και δεν έχει κυριαρχήσει στα πάθη του, έχοντας αποκτήσει αρκετή πνευματική ωριμότητα, να συμμεριστεί τη χαρά για την ευτυχία του άλλου.

     Γιατί όπως η αγάπη φέρνει κοντά και συνδέει στενά όσα είναι χωρισμένα, καταργώντας τις αποστάσεις και δημιουργώντας δεσμούς ενότητας, έτσι η ζηλοφθονία διασπά όσα είναι ενωμένα, καταστρέφοντας τους δεσμούς που τα συνδέουν [πρβ. Α΄ Κορ. 13,4–7 : «Ἡ ἀγάπη μακροθυμεῖ, χρηστεύεται, ἡ ἀγάπη οὐ ζηλοῖ, ἡ ἀγάπη οὐ περπερεύεται, οὐ φυσιοῦται, οὐκ ἀσχημονεῖ, οὐ ζητεῖ τὰ ἑαυτῆς, οὐ παροξύνεται, οὐ λογίζεται τὸ κακόν, οὐ χαίρει ἐπὶ τῇ ἀδικίᾳ, συγχαίρει δὲ τῇ ἀληθείᾳ· πάντα στέγει, πάντα πιστεύει, πάντα ἐλπίζει, πάντα ὑπομένει (:Εκείνος που έχει αγάπη είναι μεγαλόψυχος, ανεκτικός και με πλατιά καρδιά˙ γίνεται ευεργετικός και ωφέλιμος. Εκείνος που έχει αγάπη δεν φθονεί, δεν ξιπάζεται και δεν φέρεται με αλαζονεία και αυθάδεια˙ δεν φουσκώνει από οίηση και υπερηφάνεια˙ δεν κάνει τίποτε το άσχημο, δεν ζητά τα δικά του συμφέροντα, δεν ερεθίζεται από θυμό και οργή, δεν σκέπτεται ποτέ κακό εναντίον του άλλου, ούτε λογαριάζει το κακό που έπαθε απ’ αυτόν)»]. Γι' αυτό σας παρακαλώ, ας ασκηθούμε στο να χαιρόμαστε ειλικρινά με όσους διακρίνονται για την αρετή και την προκοπή τους, ώστε να καθαρίσουμε εντελώς την ψυχή μας από τον φθόνο και τη ζηλοφθονία· γιατί τίποτε δεν απομακρύνει τόσο αποτελεσματικά αυτήν την βαριά και δυσίατη πνευματική ασθένεια, όσο το να συμμετέχουμε στη χαρά εκείνων που ζουν ενάρετα, αντί να λυπόμαστε για την πρόοδό τους.

     Άκου, λοιπόν, πώς ο Παύλος έχει φτάσει στην τελειότητα και στις δύο αυτές εκδηλώσεις της αγάπης: «Ποιος είναι αδύναμος», λέει, «και δεν συμμερίζομαι κι εγώ την αδυναμία του; Ποιος κλονίζεται στην πίστη του και δεν φλέγομαι κι εγώ από τον πόνο και την αγωνία γι' αυτόν;» [Β΄ Κορ. 11,29 : «Τίς ἀσθενεῖ, καὶ οὐκ ἀσθενῶ; Τίς σκανδαλίζεται, καὶ οὐκ ἐγὼ πυροῦμαι;»]. Δεν είπε «Και δεν λυπάμαι κι εγώ;», αλλά «Δεν φλέγομαι εγώ;», θέλοντας με την έκφραση της φλόγωσης που παραπέμπει στη δύναμη της φωτιάς, να μας καταστήσει αισθητή την ένταση της οδύνης του, η οποία ξεπερνούσε την απλή λύπη.

      Και πάλι, γράφοντας σε άλλους, λέει: «Ἤδη κεκορεσμένοι ἐστέ, ἤδη ἐπλουτήσατε, χωρὶς ἡμῶν ἐβασιλεύσατε· καὶ ὄφελόν γε ἐβασιλεύσατε, ἵνα καὶ ἡμεῖς ὑμῖν συμβασιλεύσωμεν (:Χωρίς εμάς γίνατε βασιλείς, όπως τουλάχιστον νομίζετε· τώρα  ήδη γίνατε πλούσιοι από πνευματικούς θησαυρούς! Χωρίς να έχετε μαζί σας και εμάς τους διδασκάλους σας, κατακτήσατε μόνοι σας την Βασιλεία των ουρανών! Και μακάρι πράγματι να είχατε γίνει βασιλείς, να είχατε, δηλαδή, φτάσει στην αληθινή πνευματική δόξα, για να βασιλεύαμε και εμείς μαζί σας, συμμετέχοντας στην ίδια χαρά και δόξα)» [Α΄ Κορ. 4,8 ]. Και πάλι λέει: ««ὅτι νῦν ζῶμεν, ἐὰν ὑμεῖς στήκητε ἐν Κυρίῳ (:Παρηγορηθήκαμε, διότι ο στηριγμός σας στην πίστη είναι για μας ζωή. Και τώρα ζούμε αληθινά και αισθανόμαστε πλήρη χαρά, εφόσον εσείς μένετε σταθεροί στη σχέση και κοινωνία σας με τον Κύριο)» [Α΄ Θεσ. 3,8 ].

    Πρόσεξε πόσο πολύτιμη ήταν για τον Παύλο η πνευματική προκοπή των αδελφών του, η σταθερότητά τους δηλαδή στην πίστη και τη σωτηρία τους, αφού θεωρούσε πως ούτε καν ζούσε πραγματικά, αν εκείνοι δεν σώζονταν, τόσο βαθιά συνδεδεμένη ήταν η δική του ζωή με τη δική τους σωτηρία. Ένας άνθρωπος, ο Απόστολος Παύλος, που αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό, μεταφέρθηκε στον παράδεισο, έγινε μέτοχος ανέκφραστων μυστηρίων και ουράνιων αποκαλύψεων [Β΄ Κορ. 12,2–4 : «Οἶδα ἄνθρωπον ἐν Χριστῷ πρὸ ἐτῶν δεκατεσσάρων· εἴτε ἐν σώματι οὐκ οἶδα, εἴτε ἐκτὸς τοῦ σώματος οὐκ οἶδα, ὁ Θεὸς οἶδεν· ἁρπαγέντα τὸν τοιοῦτον ἕως τρίτου οὐρανοῦ. καὶ οἶδα τὸν τοιοῦτον ἄνθρωπον· εἴτε ἐν σώματι εἴτε ἐκτὸς τοῦ σώματος οὐκ οἶδα, ὁ Θεὸς οἶδεν· ὅτι ἡρπάγη εἰς τὸν παράδεισον καὶ ἤκουσεν ἄρρητα ρήματα, ἃ οὐκ ἐξὸν ἀνθρώπῳ λαλῆσαι»] και αξιώθηκε τόσο μεγάλης παρρησίας ενώπιον του Θεού, δηλαδή τόσο στενής και ελεύθερης κοινωνίας μαζί Του, δεν αισθανόταν πλήρως τη χαρά εκείνων των αγαθών, αν δεν έβλεπε και τους αδελφούς του να σώζονται μαζί του, ώστε να συμμετέχουν και εκείνοι στη θεία δωρεά.

   Γιατί γνωρίζει, γνωρίζει με απόλυτη βεβαιότητα, ότι τίποτε δεν είναι ανώτερο από την αγάπη ούτε ισάξιό της, ούτε ακόμη και το ίδιο το μαρτύριο, η θυσία δηλαδή της ζωής για την πίστη, που αποτελεί την κορωνίδα όλων των αγαθών και των ενάρετων κατορθωμάτων [βλ. παραπάνω: Α΄ Κορ. 13,1–3 : «Ἐὰν ταῖς γλώσσαις τῶν ἀνθρώπων λαλῶ καὶ τῶν ἀγγέλων, ἀγάπην δὲ μὴ ἔχω, γέγονα χαλκὸς ἠχῶν ἢ κύμβαλον ἀλαλάζον. καὶ ἐὰν ἔχω προφητείαν καὶ εἰδῶ τὰ μυστήρια πάντα καὶ πᾶσαν τὴν γνῶσιν, καὶ ἐὰν ἔχω πᾶσαν τὴν πίστιν, ὥστε ὄρη μεθιστάνειν, ἀγάπην δὲ μὴ ἔχω, οὐδέν εἰμι. καὶ ἐὰν ψωμίσω πάντα τὰ ὑπάρχοντά μου, καὶ ἐὰν παραδῶ τὸ σῶμά μου ἵνα καυθήσωμαι, ἀγάπην δὲ μὴ ἔχω, οὐδὲν ὠφελοῦμαι (:Εάν υποθέσουμε ότι μιλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, δεν έχω όμως αγάπη, μοιάζω με τον άψυχο χαλκό που βουίζει όταν τον χτυπούν, ή με το κύμβαλο που βγάζει θορυβώδη ήχο χωρίς κάποια σημασία.  Κι αν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίζω όλα τα μυστικά σχέδια των βουλών του Θεού και έχω όλη τη γνώση που μπορεί να αποκτήσει ο άνθρωπος, κι αν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ ακόμη και βουνά, δεν έχω όμως αγάπη, δεν είμαι τίποτε. Κι αν διαθέσω όλα τα υπάρχοντά μου για να θρέψω με ψωμιά τους φτωχούς, κι αν παραδώσω το σώμα μου για να καώ, δεν έχω όμως αγάπη, δεν ωφελούμαι σε τίποτε από τις θυσίες αυτές)»]. Και άκουσε πώς μπορεί να αποδειχθεί αυτή η υπεροχή της αγάπης.

   Γιατί η αγάπη, ακόμη και χωρίς το μαρτύριο, κάνει τους ανθρώπους μαθητές του Χριστού, αφού αποτελεί το γνώρισμα της αληθινής μαθητείας, ενώ το μαρτύριο, όσο μεγάλη θυσία κι αν είναι, χωρίς αγάπη δεν θα μπορούσε να επιτύχει το ίδιο αποτέλεσμα. Από πού προκύπτει αυτό, ότι δηλαδή η αγάπη είναι ανώτερη από το μαρτύριο; Από τα ίδια τα λόγια του Χριστού· γιατί έλεγε στους μαθητές Του: «Ἐν τούτῳ γνώσονται πάντες ὅτι ἐμοὶ μαθηταί ἐστε, ἐὰν ἀγάπην ἔχητε ἐν ἀλλήλοις (:Απ’ αυτό το γνώρισμα θα καταλάβουν όλοι  ότι είστε δικοί μου μαθητές, από το αν αγαπάτε ο ένας τον άλλον, αν δηλαδή σας συνδέει αληθινή και αμοιβαία αγάπη)» [Ιω. 13,35]. Να, λοιπόν, η απόδειξη: η αγάπη, ακόμη και χωρίς το μαρτύριο, κάνει τους ανθρώπους μαθητές του Χριστού. Ότι, όμως, το μαρτύριο χωρίς αγάπη όχι μόνο δεν κάνει τους ανθρώπους μαθητές του Χριστού, αλλά ούτε προσφέρει την παραμικρή πνευματική ωφέλεια σε εκείνον που το υπομένει, άκου τον Παύλο που λέει: «Καὶ ἐὰν ψωμίσω πάντα τὰ ὑπάρχοντά μου, καὶ ἐὰν παραδῶ τὸ σῶμά μου ἵνα καυθήσωμαι, ἀγάπην δὲ μὴ ἔχω, οὐδὲν ὠφελοῦμαι (:Αν παραδώσω το σώμα μου για να καώ, προσφέροντας ακόμη και την ίδια μου τη ζωή, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν ωφελούμαι σε τίποτε)» [Α΄ Κορ. 13,3].

  2.  Γι' αυτό αγαπώ ιδιαίτερα αυτόν τον άγιο, τον μακάριο Ρωμανό, προς τιμήν του οποίου συγκεντρωθήκαμε σήμερα, επειδή μαζί με το μαρτύριό του φανέρωσε και πολύ μεγάλη αγάπη, την οποία εκδήλωνε έμπρακτα· γι' αυτό και του έκοβαν την αγία γλώσσα, με την οποία εξέφραζε αυτή την αγάπη. Γιατί και αυτό αξίζει να εξετάσουμε: γιατί άραγε ο διάβολος δεν τον οδήγησε σε βασανιστήρια, σε σκληρές ποινές και σε επώδυνες τιμωρίες, αλλά επέλεξε να του κόψει τη γλώσσα; Γιατί δεν το έκανε αυτό τυχαία, χωρίς συγκεκριμένο σκοπό, αλλά με μεγάλη πανουργία· αφού το θηρίο αυτό είναι πανούργο[Α΄ Πέτρ. 5,8 : «Νήψατε, γρηγορήσατε· ὁ ἀντίδικος ὑμῶν διάβολος ὡς λέων ὠρυόμενος περιπατεῖ ζητῶν τίνα καταπίῃ (:Εγκρατευθείτε, γίνετε άγρυπνοι και προσεκτικοί. Ο αντίπαλος και κατήγορός σας, διάβολος, σαν λιοντάρι που βρυχάται, περπατά με μανία και ζητά ποιον να απομακρύνει από την πίστη, για να τον καταβροχθίσει)»], επινοεί διαρκώς τρόπους να προξενεί το κακό και μηχανεύεται και κινεί τα πάντα εναντίον της σωτηρίας μας[Ιω. 8,44 : «Ἐκεῖνος ἀνθρωποκτόνος ἦν ἀπ᾿ ἀρχῆς καὶ ἐν τῇ ἀληθείᾳ οὐχ ἕστηκεν, ὅτι οὐκ ἔστιν ἀλήθεια ἐν αὐτῷ· ὅταν λαλῇ τὸ ψεῦδος, ἐκ τῶν ἰδίων λαλεῖ, ὅτι ψεύστης ἐστὶ καὶ ὁ πατὴρ αὐτοῦ (:Εκείνος που από την αρχή της δημιουργίας του ανθρώπου ήταν φονιάς του ανθρώπου˙ και με το ψέμα του παρέσυρε τον άνθρωπο στην αμαρτία και τον θάνατο. Και δεν μπορεί να σταθεί στην αλήθεια, διότι δεν υπάρχει μέσα του κανένας πόθος για την αλήθεια και καμία διάθεση να πει κάποτε την αλήθεια. Όταν λέει το ψέμα, το βγάζει από μέσα του. Λέει ψέματα, διότι είναι ψεύτης και πατέρας του ψεύδους, ο πρώτος επινοητής και ο κύριος υποβολέας του)»].

     Ας εξετάσουμε, λοιπόν, για ποιον, άραγε, λόγο ο διάβολος κατέφυγε στην αποκοπή της γλώσσας του αγίου Ρωμανού, ανατρέχοντας λίγο πιο πίσω στην αφήγησή μας, στα γεγονότα που προηγήθηκαν. Γιατί έτσι θα γνωρίσουμε και τη φιλανθρωπία του Θεού, που εκδηλώνεται μέσα στα γεγονότα του μαρτυρίου, και την υπομονή του μάρτυρα, με την οποία αντιμετώπισε τις δοκιμασίες, και την πανουργία του διαβόλου, με την οποία επιδίωξε να τον βλάψει. Και όταν γνωρίσουμε τη φιλανθρωπία του Θεού, όπως εκδηλώθηκε στα γεγονότα του μαρτυρίου, θα ευχαριστήσουμε τον Δεσπότη· όταν γνωρίσουμε την υπομονή του μάρτυρα, θα μιμηθούμε τον σύνδουλό μας, που υπηρετεί τον ίδιο Κύριο με εμάς· και όταν κατανοήσουμε βαθύτερα την πανουργία του διαβόλου, τις δόλιες μεθοδεύσεις του, θα αποστραφούμε τον εχθρό. Γιατί ο Θεός μάς έδωσε τη δυνατότητα να γνωρίζουμε τις μεθοδεύσεις του διαβόλου, τα τεχνάσματα με τα οποία επιβουλεύεται τη σωτηρία μας, ώστε, όσο περισσότερο συνειδητοποιούμε την κακία του και τον μισούμε, τόσο ευκολότερα να μπορούμε να τον νικήσουμε.

   Και για να διαπιστώσεις ότι είναι δυνατόν να γνωρίζουμε τα σχέδια του διαβόλου, τις δόλιες επιδιώξεις του, άκου τι λέει ο Παύλος για εκείνον που είχε διαπράξει πορνεία · γιατί, γράφοντας στους Κορινθίους, λέει περίπου τα εξής: «Επιβεβαιώστε έμπρακτα την αγάπη σας προς αυτόν, αποδεχόμενοι ξανά τον μετανοημένο αδελφό, ώστε να μη μας εκμεταλλευτεί ο Σατανάς, αξιοποιώντας προς όφελός του την υπερβολική λύπη και την απόγνωσή του· γιατί δεν αγνοούμε τα σχέδιά του» [ πρβ Β΄ Κορ. 2,6–11 : «Ἱκανὸν τῷ τοιούτῳ ἡ ἐπιτιμία αὕτη ἡ ὑπὸ τῶν πλειόνων·  ὥστε τοὐναντίον μᾶλλον ὑμᾶς χαρίσασθαι καὶ παρακαλέσαι, μήπως τῇ περισσοτέρᾳ λύπῃ καταποθῇ ὁ τοιοῦτος. Διὸ παρακαλῶ ὑμᾶς κυρῶσαι εἰς αὐτὸν ἀγάπην. εἰς τοῦτο γὰρ καὶ ἔγραψα, ἵνα γνῶ τὴν δοκιμὴν ὑμῶν, εἰ εἰς πάντα ὑπήκοοί ἐστε. ᾧ δέ τι χαρίζεσθε, καὶ ἐγώ· καὶ γὰρ ἐγὼ εἴ τι κεχάρισμαι ᾧ κεχάρισμαι, δι᾿ ὑμᾶς ἐν προσώπῳ Χριστοῦ, ἵνα μὴ πλεονεκτηθῶμεν ὑπὸ τοῦ σατανᾶ· οὐ γὰρ αὐτοῦ τὰ νοήματα ἀγνοοῦμεν (:Είναι αρκετή γι’ αυτόν η επίπληξη αυτή που του έγινε από τους περισσοτέρους. Τώρα λοιπόν χρειάζεται η αντίθετη με την επίπληξη συμπεριφορά. Είναι προτιμότερο εσείς να του δώσετε τώρα χάρη και συγγνώμη και να τον παρηγορήσετε, μήπως εξαιτίας της υπερβολικής λύπης απελπισθεί και τον καταπιεί ο διάβολος. Γι’ αυτό σας παρακαλώ να δείξετε δημόσια σ’ αυτόν αγάπη πραγματική και ισχυρή.  Διότι γι’ αυτό και σας έγραψα στην προηγούμενη επιστολή μου, για να γνωρίσω τη δοκιμασμένη πρόοδό σας, να δω εάν σ’ όλα έχετε υπακοή. Και την υπακοή αυτή τη δείξατε όταν αποκόψατε αυτόν που παρεκτράπηκε, όπως και τώρα θα τη δείξετε με το να τον δεχθείτε πάλι.  Και σε όποιον δίνετε χάρη και συγνώμη σε κάτι, δίνω χάρη κι εγώ. Κι εγώ εξάλλου αν έχω χαρίσει κάτι, σ’ όποιον το έχω χαρίσει, για σας το χάρισα κάτω απ’ το βλέμμα του Χριστού, που τον αισθάνομαι να με παρακολουθεί. Δηλαδή έκανα την χάρη αυτήν για την πνευματική ωφέλεια και για τη δόξα του Χριστού, για να μη νικηθούμε με απάτη από τον σατανά. Και λέω ‘’με απάτη του σατανά’’, διότι γνωρίζουμε τις δόλιες επινοήσεις του)»].

  Ποιος ήταν, λοιπόν, ο λόγος για τον οποίο ο διάβολος του έκοψε τη γλώσσα; Κάντε λίγη υπομονή και ακούστε με να αφηγούμαι τα γεγονότα που οδήγησαν σε αυτό το μαρτύριο, ξεκινώντας από λίγο πιο πριν. Κάποτε ξέσπασε ένας σκληρός πόλεμος εναντίον των Εκκλησιών, ένας σφοδρός διωγμός κατά των χριστιανικών κοινοτήτων, όχι επειδή βάρβαροι επιτέθηκαν στις πόλεις, ούτε επειδή εισέβαλαν κάποιοι ξένοι λαοί, αλλά από τους ίδιους εκείνους που θεωρούνταν ότι κυβερνούσαν τον γνωστό μας κόσμο, τους άρχοντες της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, οι οποίοι μεταχειρίζονταν τους υπηκόους τους με μεγαλύτερη σκληρότητα και ωμότητα ακόμη και από βαρβάρους, εχθρούς και όλους τους τυράννους, παρόλο που, ως κυβερνήτες τους, όφειλαν να τους προστατεύουν και όχι να τους καταδιώκουν. Γιατί τότε ο αγώνας δεν γινόταν για την ελευθερία, την πατρίδα, τα χρήματα ή την παρούσα ζωή, για τα αγαθά, δηλαδή, αυτού του κόσμου, αλλά για τη Βασιλεία των ουρανών και τα αγαθά που μας περιμένουν στη μέλλουσα ζωή[Β΄ Τιμ. 4,8 : «Λοιπὸν ἀπόκειταί μοι ὁ τῆς δικαιοσύνης στέφανος, ὃν ἀποδώσει μοι ὁ Κύριος ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ, ὁ δίκαιος κριτής, οὐ μόνον δὲ ἐμοί, ἀλλὰ καὶ πᾶσι τοῖς ἠγαπηκόσι τὴν ἐπιφάνειαν αὐτοῦ (:Λοιπόν τώρα πια με περιμένει το στεφάνι που ανήκει ως βραβείο στη δικαιοσύνη και την αρετή. Το στεφάνι αυτό θα μου το δώσει ως ανταμοιβή ο Κύριος κατά την ένδοξη εκείνη ημέρα της Κρίσεως, ο δίκαιος Κριτής. Θα το δώσει μάλιστα όχι μόνο σε μένα, αλλά και σ’ όλους όσους έχουν αγαπήσει και με πόθο περιμένουν την ένδοξη εμφάνισή Του)»]., για την αθάνατη ζωή και για την ομολογία της πίστης στον Χριστό [Ματθ. 10,32 : «Πᾶς οὖν ὅστις ὁμολογήσει ἐν ἐμοὶ ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων, ὁμολογήσω κἀγὼ ἐν αὐτῷ ἔμπροσθεν τοῦ πατρός μου τοῦ ἐν οὐρανοῖς (:Μη λογαριάζετε λοιπόν τους διωγμούς και τους κινδύνους, αλλά να λογαριάζετε τις μεγάλες αμοιβές που σας περιμένουν. Καθένας που θα με ομολογήσει ως Σωτήρα του και Θεό του μπροστά στους ανθρώπους που καταδιώκουν την πίστη μου, θα τον ομολογήσω κι εγώ ως δικό μου πιστό μπροστά στον Πατέρα μου που είναι στους ουρανούς)»], την οποία οι μάρτυρες δεν αρνούνταν ακόμη και μπροστά στον θάνατο.

     Και επινοούνταν ένας πρωτόγνωρος τρόπος αιχμαλωσίας, που αποσκοπούσε όχι στην υποδούλωση του σώματος, αλλά στην πνευματική υποδούλωση του ανθρώπου· γιατί οι διώκτες δεν τους εξόριζαν από την επίγεια πόλη τους, αλλά προσπαθούσαν να τους στερήσουν την ελεύθερη, ουράνια Ιερουσαλήμ [Γαλ. 4,26 : «Ἡ δὲ ἄνω Ἱερουσαλὴμ ἐλευθέρα ἐστίν, ἥτις ἐστὶ μήτηρ πάντων ἡμῶν (:Ενώ η επουράνια Ιερουσαλήμ είναι ελεύθερη˙ είναι η θριαμβεύουσα Εκκλησία, που βρίσκεται στους ουρανούς, και η στρατευομένη, που είναι βέβαια επίγεια, αλλά καταλήγει στους ουρανούς. Αυτή είναι η μητέρα όλων μας, όλων των Χριστιανών)»], την ουράνια πατρίδα των πιστών, και εξανάγκαζαν τον καθένα να θυσιάζει την ίδια του την ψυχή επάνω στους βωμούς, προσφέροντας ειδωλολατρικές θυσίες και απαρνούμενος έτσι την πίστη του, να αποκηρύσσει τον δικό του Δεσπότη, τον Χριστό, να υποτάσσεται στην τυραννική εξουσία των δαιμόνων και να τους λατρεύει, παρόλο που αυτοί επιβουλεύονται και καταστρέφουν τη σωτηρία των ανθρώπων· Και αυτό, δηλαδή η άρνηση του Χριστού και η υποταγή στη λατρεία των δαιμόνων, ήταν για τις ψυχές που αγαπούν τον Χριστό πιο οδυνηρό και πιο αβάσταχτο από αμέτρητους θανάτους και από κάθε κόλαση, επειδή σήμαινε την προδοσία Εκείνου που αγαπούσαν περισσότερο από την ίδια τους τη ζωή.

     Τότε, λοιπόν, ενώ πολλοί καταποντίζονταν μέσα στη δίνη του διωγμού, η τρικυμία των δοκιμασιών δυνάμωνε και πολλοί ναυαγούσαν πνευματικά, ο μακάριος Ρωμανός παρουσιάστηκε ανάμεσά τους και δεν επιδίωξε αμέσως να εκθέσει τον εαυτό του στους κινδύνους του μαρτυρίου, αλλά πρώτα συγκέντρωνε όσους είχαν φοβηθεί μπροστά στις απειλές των διωκτών, όσους είχαν λυγίσει από τις δοκιμασίες και όσους είχαν προδώσει την ίδια τους τη σωτηρία αρνούμενοι την πίστη τους· τους ενθάρρυνε να μην απελπίζονται και τους προετοίμαζε να αγωνιστούν ξανά για τον Χριστό, βοηθώντας όσους είχαν πέσει πνευματικά, υποχωρώντας μπροστά στον διωγμό, να σηκωθούν ξανά και ενισχύοντας όσους παρέμεναν σταθεροί στην ομολογία της πίστης, με προσευχές, προτροπές και συμβουλές, αναπτύσσοντας με σοφία πολλές σκέψεις για τη μέλλουσα και την παρούσα ζωή, δείχνοντας ότι τα βάσανα και οι δοκιμασίες αυτής της ζωής είναι πρόσκαιρα, ενώ τα αγαθά που επιφυλάσσει ο Θεός στη μέλλουσα ζωή είναι αιώνια, αντιπαραθέτοντας στους κόπους τα έπαθλα του πνευματικού αγώνα, στα βασανιστήρια τα στεφάνια της νίκης και στους πόνους τα βραβεία της αιώνιας ανταμοιβής, διδάσκοντας ποια είναι η παρούσα ζωή, πρόσκαιρη και φθαρτή, ποια η μέλλουσα, αιώνια και ακατάλυτη, πόσο μεγάλη είναι η διαφορά ανάμεσά τους και ότι ο θάνατος είναι αναπόφευκτος για κάθε άνθρωπο· γιατί, ακόμη κι αν η ζωή μας δεν τελειώσει με αυτόν τον τρόπο, δηλαδή με το μαρτύριο, ο νόμος της φύσης θα μας αναγκάσει οπωσδήποτε να αποχωριστούμε αυτά τα σώματα, έστω και λίγο αργότερα.

    Με αυτές, λοιπόν, και με άλλες παρόμοιες προτροπές ανόρθωσε τα εξασθενημένα χέρια των χριστιανών που είχαν αποθαρρυνθεί, στήριξε τα γόνατα που είχαν λυγίσει από τον φόβο του διωγμού [Ησ. 35,3 : «Ἰσχύσατε, χεῖρες ἀνειμέναι καὶ γόνατα παραλελυμένα (:Πάρτε δύναμη, χέρια εξασθενημένα και γόνατα παραλυμένα)» - Εβρ. 12,12 : «Διὸ τὰς παρειμένας χεῖρας καὶ τὰ παραλελυμένα γόνατα ἀνορθώσατε (:Από αγάπη λοιπόν και για την ωφέλειά μας μάς παιδαγωγεί ο  Θεός. Γι’ αυτό σηκώστε ψηλά τα χέρια σας που είναι πεσμένα κάτω, και στερεώστε όρθια τα παραλυμένα γόνατά σας˙ πάρτε θάρρος και δύναμη)»] και επανέφερε στον αγώνα της πίστης όσους είχαν τραπεί σε φυγή, έδιωξε τη δειλία που τους είχε κυριεύσει εξαιτίας του διωγμού, απομάκρυνε την αγωνία που ένιωθαν μπροστά στα βασανιστήρια, τους ενέπνευσε θάρρος, τους έκανε από δειλούς, πρόθυμους να ομολογήσουν την πίστη τους και τους μετέτρεψε από ζαρκάδια και ελάφια, που τρέπονται σε φυγή μπροστά στον κίνδυνο, σε λιοντάρια που ξεχείλιζαν από δύναμη και γενναιότητα, ανασυγκρότησε το στρατόπεδο του Χριστού [Β΄ Τιμ. 2,3–4 : «Σὺ οὖν κακοπάθησον ὡς καλὸς στρατιώτης Ἰησοῦ Χριστοῦ. οὐδεὶς στρατευόμενος ἐμπλέκεται ταῖς τοῦ βίου πραγματείαις, ἵνα τῷ στρατολογήσαντι ἀρέσῃ (:Εσύ λοιπόν, κακοπάθησε σαν καλός στρατιώτης του Ιησού Χριστού. Όταν κάποιος υπηρετεί ως στρατιώτης, δεν μπλέκεται στις υποθέσεις και τις φροντίδες της καθημερινής ζωής, για να είναι αρεστός σε εκείνον που τον στρατολόγησε)»], ενώνοντας και ενισχύοντας τους πιστούς που είχαν κλονιστεί, και μετέφερε την ντροπή που βάραινε τη δική μας πλευρά εξαιτίας της υποχώρησης ορισμένων χριστιανών, στα κεφάλια των εχθρών, οι οποίοι απέτυχαν τελικά να κάμψουν την πίστη τους.

    Όταν, λοιπόν, ο διάβολος είδε ότι είχε συντελεστεί μια ξαφνική και ριζική μεταβολή στη στάση των χριστιανών και ότι εκείνοι που μέχρι πρόσφατα τον φοβούνταν και έτρεμαν, τώρα τον περιγελούσαν και τολμούσαν να του αντισταθούν, ρίχνονταν πρόθυμα στους κινδύνους του μαρτυρίου και ορμούσαν στα βασανιστήρια, και όταν αντιλήφθηκε ότι υπαίτιος αυτής της μεταστροφής ήταν ο άγιος Ρωμανός, εγκατέλειψε όλους τους άλλους και έστρεψε εναντίον του ολόκληρη την οργή του, κινητοποιώντας όλη του τη δύναμη και τη μανία εναντίον αυτού του μακαρίου.

    Και τι κάνει τότε; Προσέξτε την πανουργία του, τον δόλιο τρόπο με τον οποίο επιχειρεί να εξουδετερώσει τον Ρωμανό. Δεν τον οδήγησε σε βασανιστήρια, ούτε του έκοψε το κεφάλι· γιατί η προηγούμενη εμπειρία των διωγμών τού είχε δείξει ότι όλα αυτά γίνονταν άσκοπα και μάταια, χωρίς να πετυχαίνουν τον σκοπό τους. Γιατί τα βασανιστήρια όχι μόνο δεν ανέκοπταν την προθυμία των πιστών να ομολογήσουν τον Χριστό, αλλά την ενίσχυαν ακόμη περισσότερο, κάνοντάς την μεγαλύτερη και πιο ένθερμη. «Έστρωσα αναμμένα κάρβουνα για να τους βασανίσω», λέει, «κι εκείνοι έτρεχαν πάνω τους σαν να πατούσαν τριαντάφυλλα· άναψα φωτιά για να τους κάψω, κι εκείνοι ρίχτηκαν μέσα σαν να βουτούσαν σε πηγές με δροσερά νερά για να ανακουφιστούν από τη ζέστη. Καταξέσχισα τα πλευρά τους με τα βασανιστήρια, άνοιξα βαθιά αυλάκια στη σάρκα τους και έκανα να κυλήσουν ποτάμια αίματος· εκείνοι, όμως, καμάρωναν για τις πληγές τους σαν να ήταν ολόγυρα περιχυμένοι με χρυσάφι και όχι με αίμα. Τους έριξα στους γκρεμούς και τους καταπόντισα στο πέλαγος για να τους θανατώσω· εκείνοι όμως ένιωθαν σαν να μην κατέβαιναν στον βυθό προς τον θάνατο, αλλά σαν να ανέβαιναν στον ίδιο τον ουρανό προς την αιώνια ζωή. Σκιρτούσαν και αγαλλίαζαν, σαν να χόρευαν σε ιερή πομπή και να έπαιζαν σε καταπράσινο λιβάδι, χωρίς να τους τρομάζει ο επικείμενος θάνατος [Ματθ. 5,12 : «Χαίρετε καὶ ἀγαλλιᾶσθε, ὅτι ὁ μισθὸς ὑμῶν πολὺς ἐν τοῖς οὐρανοῖς· οὕτω γὰρ ἐδίωξαν τοὺς προφήτας τοὺς πρὸ ὑμῶν (:Να χαίρεστε και να εκδηλώνετε ζωηρά τη χαρά σας, διότι θα είναι μεγάλη η ανταμοιβή σας στους ουρανούς. Έτσι εξάλλου καταδίωξαν και τους προφήτες που έστειλε ο Θεός πριν από σας)»- Ιακ. 1,2 :«Πᾶσαν χαρὰν ἡγήσασθε, ἀδελφοί μου, ὅταν πειρασμοῖς περιπέσητε ποικίλοις(:Αδελφοί μου, όταν πέσετε μέσα σε  διάφορες δοκιμασίες και θλίψεις, να θεωρείτε το γεγονός αυτό αιτία τέλειας χαράς)»]. Με τέτοια διάθεση άρπαζαν τις τιμωρίες, όχι σαν να δέχονταν βασανιστήρια, αλλά σαν να έπαιρναν ανοιξιάτικα λουλούδια και να στεφανώνονταν ως νικητές του πνευματικού αγώνα. Και με την υπερβολική τους προθυμία προλάβαιναν ακόμη και τις τιμωρίες μου, σπεύδοντας οι ίδιοι να τις υποστούν».

   «Τι πρέπει, λοιπόν, να κάνω;», λέει. «Να του κόψω το κεφάλι; Μα έτσι θα εκπληρωθεί ακριβώς η επιθυμία του να μαρτυρήσει για τον Χριστό, και οι μαθητές του θα δεχθούν ακόμη ισχυρότερη προτροπή από το παράδειγμα της γενναίας θυσίας του. Γιατί ο ίδιος προέτρεπε τους μαθητές του, διδάσκοντάς τους ότι ο θάνατος των μαρτύρων δεν είναι το οριστικό τέλος της ύπαρξής τους, αλλά ζωή που δεν έχει τέλος, η αιώνια ζωή κοντά στον Χριστό, και ότι, προπάντων, για χάρη αυτής της ζωής πρέπει να υπομένουμε τα πάντα, ακόμη και τα σκληρότερα βασανιστήρια, και να περιφρονούμε τον θάνατο. Αν, λοιπόν, του κόψω το κεφάλι και αντιμετωπίσει γενναία το μαρτύριό του, θα διδάξει τους μαθητές του ακόμη πιο καθαρά, με τις πράξεις του, ότι έτσι πρέπει να περιφρονούμε τον θάνατο, χωρίς να υποχωρούμε μπροστά στον φόβο του. Θα ανυψώσει ακόμη περισσότερο το φρόνημά τους και, με τον ίδιο του τον θάνατο, θα τους εμπνεύσει μεγαλύτερη προθυμία να αγωνιστούν για την πίστη τους».

   Γι' αυτό του έκοψε τη γλώσσα, ώστε οι μαθητές του μάρτυρα, στερημένοι από τη φωνή που τους ενίσχυε πνευματικά, έχοντας χάσει τις συμβουλές του και μένοντας χωρίς τις προτροπές του, να γίνουν πιο δειλοί και να επιστρέψουν στην προηγούμενη αγωνία τους μπροστά στον διωγμό, αφού δεν θα είχαν πια εκείνον που τους προετοίμαζε όπως ο προπονητής τους αθλητές για τον αγώνα, τους ξεσήκωνε και τους εξόπλιζε με πνευματικά εφόδια.

   γ.  Πρόσεξε, όμως, την πανουργία του διαβόλου. Ο Ηρώδης αποκεφάλισε τον Ιωάννη τον Πρόδρομο, ενώ αυτός δεν έκοψε το κεφάλι του μάρτυρα Ρωμανού, αλλά μόνο τη γλώσσα του. Για ποιον, άραγε, λόγο; Εξαιτίας της μεγάλης πανουργίας και της σκληρότητάς του, καθώς επιδίωκε να του προκαλέσει ακόμη μεγαλύτερο πόνο. «Αν του κόψω το κεφάλι», λέει, «και πεθάνει, θα φύγει από τη ζωή χωρίς να δει την απώλεια της πίστης των αδελφών του. Εγώ, όμως, θέλω να τον αφήσω ζωντανό, ώστε να γίνει αυτόπτης μάρτυρας της πτώσης και της υποχώρησης από τον πνευματικό αγώνα και της συμφοράς των δικών του συναγωνιστών που προηγουμένως ενθάρρυνε, ώστε να πνίγεται από την οδύνη, βλέποντας τους συναγωνιστές του να καταρρέουν και να υποχωρούν μπροστά στις δοκιμασίες, χωρίς, όμως, να μπορεί να τους απλώσει χέρι βοήθειας για να τους στηρίξει πνευματικά, ούτε να τους επαναλάβει τις συμβουλές που τους έδινε προηγουμένως, αφού μαζί με τη γλώσσα του θα έχει αποκοπεί και η φωνή του».

   Αλλά ο Θεός, που χρησιμοποιεί την ίδια την πανουργία όσων νομίζουν ότι είναι σοφοί, για να ανατρέψει τα σχέδιά τους [Α΄ Κορ. 3,19 : «Ἡ γὰρ σοφία τοῦ κόσμου τούτου μωρία παρὰ τῷ Θεῷ ἐστι. γέγραπται γάρ· ὁ δρασσόμενος τοὺς σοφοὺς ἐν τῇ πανουργίᾳ αὐτῶν (:διότι η σοφία του κόσμου αυτού είναι κουταμάρα ενώπιον του Θεού. Και εκείνο αποδεικνύεται από αυτό που έχει γραφτεί στο θεόπνευστο βιβλίο του Ιώβ: ο Θεός πιάνει σφιχτοδεμένους εκείνους που κάνουν τον σοφό και τους εξευτελίζει με την ίδια τους την σοφιστική εξυπνάδα και δεξιότητα)» και Ιώβ 5,13 : «Ὁ καταλαμβάνων σοφοὺς ἐν τῇ φρονήσει, βουλὴν δὲ πολυπλόκων ἐξέστησεν (:Αυτός είναι που συλλαμβάνει μέσα στην πανουργία τους αυτούς που νομίζουν ότι είναι σοφοί· αυτός ματαιώνει και τα σχέδια των πονηρών και ραδιούργων ανθρώπων)»], έστρεψε αυτό το τέχνασμα που είχε επινοήσει ο διάβολος για να φιμώσει τον Ρωμανό εναντίον του ίδιου.

     Έτσι, όχι μόνο δεν στέρησε από τους μαθητές του μάρτυρα τις συμβουλές και την πνευματική καθοδήγηση, αλλά τους έδωσε τη δυνατότητα να ωφεληθούν από ακόμη περισσότερες προτροπές και να γίνουν μέτοχοι μιας πνευματικότερης διδασκαλίας, παρά την αποκοπή της γλώσσας του δασκάλου τους. Αφού, λοιπόν, επικράτησε αυτή η απόφαση, να αποκοπεί δηλαδή η γλώσσα του μάρτυρα, καλείται ο γιατρός να πραγματοποιήσει την τομή. Έτσι, από γιατρός μετατρέπεται σε δήμιο, αφού δεν θεραπεύει ένα άρρωστο μέλος όπως θα όφειλε σύμφωνα με την αποστολή του, αλλά καταστρέφει ένα υγιές όργανο του σώματος. Και παρόλο που του αφαίρεσε τη γλώσσα, δεν μπόρεσε να του στερήσει μαζί της και τη φωνή· γιατί, ενώ η φυσική, σαρκική γλώσσα αποκοπτόταν, η γλώσσα της θείας χάρης, δηλαδή η θαυματουργική δύναμη του Θεού που του επέτρεπε να συνεχίζει να μιλά,  κατέφθανε πετώντας και ερχόταν να σταθεί στο στόμα του μακαρίου. Και ενώ η ανθρώπινη φύση έχανε ένα δικό της μέλος, τη γλώσσα, καθώς το σιδερένιο εργαλείο του δημίου την εξανάγκαζε σε αυτήν την απώλεια, η θεία χάρη δεν επέτρεψε να χαθεί μαζί με τη γλώσσα και η φωνή, διατηρώντας θαυματουργικά την ικανότητα του μάρτυρα να μιλά.

    Έτσι, οι μαθητές του μάρτυρα απολάμβαναν πλέον ακόμη πνευματικότερη διδασκαλία, αφού δεν άκουγαν πια την ανθρώπινη φωνή του, όπως προηγουμένως, αλλά μια φωνή θεία και πνευματική, που διατηρούνταν με την ενέργεια της θείας χάρης και υπερέβαινε τις δυνατότητες της δικής μας ανθρώπινης φύσης. Και όλοι συνέρρεαν, άγγελοι από τον ουρανό και άνθρωποι από τη γη, για να γίνουν μάρτυρες αυτού του θαύματος, επιθυμώντας να δουν ένα στόμα χωρίς γλώσσα και να ακούσουν τον Ρωμανό να μιλά με αυτόν τον τρόπο. Γιατί ήταν πράγματι θαυμαστό και παράδοξο να μιλά ένα στόμα χωρίς γλώσσα, όπως συνέβαινε με τον άγιο Ρωμανό. Το θαύμα αυτό προκαλούσε μεγάλη ντροπή στον διάβολο, που δεν είχε κατορθώσει να τον φιμώσει, χάριζε μεγάλη δόξα στον μάρτυρα και αποτελούσε για τους μαθητές του πηγή ενθάρρυνσης και παρηγορίας και κίνητρο για υπομονή μπροστά στις δοκιμασίες και στους διωγμούς.

   Γιατί πράγματι ο Θεός, από την αρχή ακόμη, ενεργεί με αυτόν τον τρόπο: όσα κακόβουλα σχέδια κι αν εξυφάνει ο διάβολος εναντίον μας, με σκοπό να μας βλάψει και να μας απομακρύνει από τον Θεό, Εκείνος τα στρέφει εναντίον του ίδιου και τα μετατρέπει σε μέσα που υπηρετούν τη σωτηρία μας, ανατρέποντας έτσι τον αρχικό σκοπό τους. Πρόσεξε όμως: ο διάβολος με την εξαπάτησή του έδιωξε τον άνθρωπο από τον Παράδεισο, ενώ ο Θεός άνοιξε στον άνθρωπο τον ουρανό προσφέροντάς του τη δυνατότητα της ουράνιας ζωής. Εκείνος του στέρησε την εξουσία που είχε στη γη, ενώ ο Θεός τού χάρισε τη Βασιλεία των ουρανών και εγκατέστησε την ανθρώπινη φύση μας στον βασιλικό θρόνο, ανυψώνοντάς την με την ανάληψη του Χριστού. Έτσι, ο Θεός μάς χαρίζει πάντοτε αγαθά μεγαλύτερα από εκείνα που επιχειρεί να μας στερήσει ο διάβολος, μετατρέποντας τις απώλειες που εκείνος επιδιώκει σε αφορμές ακόμη μεγαλύτερης ευεργεσίας.

   Και ο Θεός ενεργεί με αυτόν τον τρόπο, ανατρέποντας τα σχέδια του διαβόλου, ώστε από τη μια να τον κάνει πιο διστακτικό να εξυφαίνει επιβουλές εναντίον μας, αφού βλέπει ότι τα τεχνάσματά του αποτυγχάνουν, και από την άλλη να μας διδάσκει να μη φοβόμαστε ποτέ τις παγίδες του. Αυτό ακριβώς συνέβη και στην περίπτωση του μάρτυρα, όταν ο διάβολος επιχείρησε να του στερήσει τη φωνή. Γιατί ο Θεός τού χάρισε μια φωνή πολύ πιο σπουδαία και σεβάσμια από εκείνη που ο διάβολος περίμενε να του στερήσει· αντί για τη φυσική ανθρώπινη φωνή, που θεωρούσε ότι θα εξαφάνιζε κόβοντας τη γλώσσα του μάρτυρα, ο Θεός τού πρόσφερε μια φωνή που αποτελούσε θαυματουργική εκδήλωση της θείας χάρης. Γιατί δεν ήταν το ίδιο να μιλά κανείς με γλώσσα και χωρίς γλώσσα. Το πρώτο ήταν φυσικό και κοινό σε όλους, αφού η γλώσσα αποτελεί όργανο της ανθρώπινης ομιλίας, ενώ το δεύτερο υπερέβαινε τους νόμους της φύσης και αποτέλεσε ξεχωριστό γνώρισμα του μάρτυρα, φανερώνοντας τη θαυματουργική ενέργεια της θείας χάρης.

    Κι όμως, ακόμη κι αν ο μάρτυρας είχε μείνει άφωνος μετά την αποκοπή της γλώσσας του, και πάλι θα είχε ολοκληρώσει τον μαρτυρικό του αγώνα και θα είχε εξασφαλίσει το στεφάνι της νίκης, χωρίς να χρειάζεται να συμβεί το θαύμα της διατήρησης της φωνής του. Γιατί η ίδια η αποκοπή της γλώσσας του αποτελούσε τεράστια ήττα για τον διάβολο και ολοφάνερη απόδειξη της αδυναμίας του να αντιμετωπίσει τον μάρτυρα με άλλο τρόπο. Γιατί, αν δεν φοβόσουν τη γλώσσα του μάρτυρα, μιαρέ και τρισάθλιε, που δεν μπορούσες να αντιμετωπίσεις τη δύναμη του λόγου του, γιατί την έκοψες; Για ποιον λόγο δεν άφησες να συνεχιστεί η αναμέτρηση, ώστε να δοκιμαστούν οι δυνάμεις σας, αλλά έκλεισες το στάδιο του αγώνα, στερώντας του το όργανο με το οποίο σε πολεμούσε;

     Ας υποθέσουμε ότι κάποιος ετοιμάζεται να αγωνιστεί στο παγκράτιο, στην πάλη που περιλαμβάνει και χτυπήματα με τα χέρια, και, αφού δεχτεί φοβερά χτυπήματα και δεν μπορεί πια να αντισταθεί, διατάζει να κόψουν τα χέρια του αντιπάλου του και τότε τον χτυπά. Δεν θα χρειαζόταν άλλη απόδειξη για να απονεμηθεί η νίκη σε εκείνον που του έκοψαν τα χέρια, αφού ο αντίπαλός του είχε ήδη ομολογήσει με την πράξη του ότι δεν μπορούσε να τον νικήσει σε ισότιμο αγώνα. Έτσι ακριβώς και στην περίπτωση του μάρτυρα, η αποκοπή της γλώσσας του αποτέλεσε την πιο ξεκάθαρη απόδειξη της νίκης του απέναντι στον διάβολο, αφού ο τελευταίος αναγκάστηκε να καταφύγει στη βία, επειδή δεν μπορούσε να αντιμετωπίσει τη δύναμη του λόγου του. Γιατί, αν και η γλώσσα του μάρτυρα ήταν θνητή, είχε προκαλέσει αθάνατα τραύματα στον διάβολο, με τη δύναμη των λόγων και των παραινέσεών της. Γι' αυτό εκείνος ξέσπασε με όλη του τη μανία εναντίον της, επιδιώκοντας να την φιμώσει οριστικά, αλλά το μόνο που κατόρθωσε ήταν να οδηγήσει τον εαυτό του σε ακόμη μεγαλύτερη ντροπή και να κάνει λαμπρότερο το στεφάνι του μάρτυρα, αυξάνοντας έτσι τη δόξα της νίκης του. Γιατί, όπως είναι θαυμαστό να βλέπει κανείς ένα δέντρο χωρίς ρίζες, από τις οποίες τρέφεται, ή ένα ποτάμι χωρίς πηγή, από την οποία αναβλύζει το νερό του, έτσι είναι θαυμαστό να ακούει και μια φωνή χωρίς γλώσσα, δηλαδή να διατηρείται η ομιλία του μάρτυρα παρά την απώλεια του φυσικού οργάνου της.

  δ΄.  Πού βρίσκονται τώρα εκείνοι που αμφισβητούν την ανάσταση των σωμάτων; Να, η φωνή του μάρτυρα και πέθανε, όταν του έκοψαν τη γλώσσα, και αναστήθηκε, όταν ακούστηκε και πάλι με τη δύναμη της θείας χάρης. Και τα δύο αυτά συνέβησαν μέσα σε μια στιγμή. Κι όμως, το θαύμα αυτό είναι πολύ μεγαλύτερο από την ανάσταση των σωμάτων. Γιατί στην ανάσταση εξακολουθεί να υπάρχει η φύση των σωμάτων, δηλαδή το φυσικό τους υπόστρωμα, και έχει διαλυθεί μόνο η σύνθεσή τους, η οργανική τους συγκρότηση. Εδώ, αντίθετα, είχε αφαιρεθεί η ίδια η βάση της φωνής, η γλώσσα, που αποτελεί το φυσικό όργανο της ομιλίας, κι όμως η φωνή επανερχόταν ακόμη πιο θαυμαστή και επιβλητική, χάρη στη θαυματουργική ενέργεια του Θεού.

    Κι όμως, αν αφαιρέσεις τις γλωττίδες ενός αυλού, τα μέρη που είναι απαραίτητα για την παραγωγή του ήχου, το όργανο αχρηστεύεται. Δεν συνέβη, όμως, το ίδιο με τον πνευματικό αυλό, τον άγιο μάρτυρα Ρωμανό· ακόμη κι όταν του αφαίρεσαν τη γλώσσα, όχι μόνο δεν έμεινε άφωνος, αλλά ανέδιδε μια μελωδία ακόμη πιο αρμονική και πιο μυστική, καθώς η ομιλία του είχε πλέον υπερφυσική προέλευση, προκαλώντας ακόμη μεγαλύτερη κατάπληξη. Το ίδιο συμβαίνει και με την κιθάρα: αν κάποιος αφαιρέσει έστω και μόνο το πλήκτρο της, το εξάρτημα με το οποίο ο μουσικός αγγίζει τις χορδές, ο μουσικός μένει ανενεργός, η τέχνη του δεν μπορεί να ασκηθεί και το όργανο γίνεται άχρηστο. Εδώ όμως, στην περίπτωση του μάρτυρα, δεν συνέβη τίποτε τέτοιο· συνέβη ακριβώς το αντίθετο: παρόλο που αφαιρέθηκε η γλώσσα του, η φωνή του όχι μόνο διατηρήθηκε, αλλά έγινε ακόμη πιο εξαίσια. Γιατί πράγματι κιθάρα ήταν το στόμα του μάρτυρα, πλήκτρο ήταν η γλώσσα,  μουσικός η ψυχή και τέχνη η ομολογία της πίστης του στον Χριστό. Κι όμως, παρόλο που αφαιρέθηκε το πλήκτρο, η γλώσσα δηλαδή, ούτε ο μουσικός, ούτε η τέχνη, ούτε το όργανο αχρηστεύτηκαν· αντίθετα, όλα εξακολουθούσαν να φανερώνουν τη δική τους δύναμη.

   Ποιος πραγματοποίησε όλα αυτά τα υπερφυσικά γεγονότα; Ποιος φανέρωσε αυτά τα θαυμαστά και πρωτοφανή; Ο Θεός, ο μόνος που επιτελεί θαύματα [Ψαλμ. 71,18 : «Εὐλογητὸς Κύριος, ὁ Θεὸς τοῦ Ἰσραήλ, ὁ ποιῶν θαυμάσια μόνος (:Ας είναι ευλογημένος ο Κύριος, ο Θεός του Ισραήλ. Μόνο αυτός έχει τη δύναμη να κάνει θαυμάσια και εκπληκτικά έργα)»], για τον Οποίο λέει ο Δαβίδ στον Ψαλμό: ««Κύριε ὁ Κύριος ἡμῶν, ὡς θαυμαστὸν τὸ ὄνομά σου ἐν πάσῃ τῇ γῇ· ὅτι ἐπήρθη ἡ μεγαλοπρέπειά σου ὑπεράνω τῶν οὐρανῶν.  ἐκ στόματος νηπίων καὶ θηλαζόντων κατηρτίσω αἶνον ἕνεκα τῶν ἐχθρῶν σου τοῦ καταλῦσαι ἐχθρὸν καὶ ἐκδικητήν (:Κύριε, Κύριέ μας, πόσο θαυμαστό είναι το όνομά Σου σε όλη τη γη· γιατί η μεγαλοπρέπειά Σου υψώθηκε εκθαμβωτική πάνω από τους ουρανούς· από το στόμα νηπίων και βρεφών που θηλάζουν ετοίμασες ύμνο. Ακόμη και τα νήπια και τα βρέφη που θηλάζουν, ανυμνούν το μεγαλείο της Δημιουργίας Σου. Από τα στόματά τους έφτιαξες τέλειο ύμνο της δόξας σου, για να εξευτελισθεί κάθε εχθρός και διώκτης που αρνείται την τελειότητά σου)»[Ψαλμ. 8,2-3].

    Τότε, λοιπόν, στα χρόνια του Δαβίδ, ο ύμνος προερχόταν από το στόμα νηπίων και βρεφών που θήλαζαν, ενώ τώρα στην περίπτωση του μάρτυρα από στόμα χωρίς γλώσσα. Τότε η ανθρώπινη φύση ήταν ακόμη ανώριμη, εξαιτίας της μικρής ηλικίας των παιδιών, ενώ τώρα το στόμα είχε στερηθεί το φυσικό όργανο της ομιλίας. Τότε, στην περίπτωση των παιδιών, η ρίζα δηλαδή η γλώσσα ήταν τρυφερή, αλλά ο καρπός, ο ύμνος τους δηλαδή, ολοκληρωμένος· εδώ, όμως, είχε αφαιρεθεί ακόμη και η ίδια η ρίζα, χωρίς να εμποδίζεται η καρποφορία, η παραγωγή της φωνής. Γιατί καρπός της γλώσσας είναι η φωνή.

     Τα μεταγενέστερα γεγονότα είναι ακόμη πιο αξιοθαύμαστα από εκείνα που προηγήθηκαν. Γιατί πράγματι, προηγήθηκαν εκείνα τα γεγονότα, ώστε αυτά που ακολούθησαν να μη θεωρούνται απίστευτα. Γιατί τα παλαιότερα, όπως ο ύμνος των νηπίων, προηγήθηκαν, ώστε τα νεότερα, όπως η φωνή του μάρτυρα χωρίς γλώσσα, να μη θεωρούνται απίστευτα και να μη μας προκαλούν αμηχανία, αφού ο νους μας είχε ήδη εξοικειωθεί με εκείνα. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο συνέβησαν αυτά τα γεγονότα, ώστε εκείνα που δεν είναι ορατά και ανήκουν στο μακρινό παρελθόν και γνωρίζουμε από τη βιβλική διήγηση, να γίνονται πιστευτά με βάση τα φανερά και πρόσφατα γεγονότα, τα οποία λειτουργούν ως τεκμήρια για την αλήθεια των προηγούμενων.

    Έτσι κάποτε βλάστησε και η ράβδος του Ααρών, παρόλο που ήταν ξερό ξύλο, όπως βλάστησε τώρα το στόμα του μάρτυρα, παρόλο που του είχε αφαιρεθεί η γλώσσα. Για ποιον λόγο, όμως, βλάστησε τότε η ράβδος του Ααρών; [Αριθ. 17,23 : «Καὶ ἐγένετο τῇ ἐπαύριον καὶ εἰσῆλθε Μωυσῆς καὶ Ἀαρὼν ἐν τῇ σκηνῇ τοῦ μαρτυρίου, καὶ ἰδοὺ ἐβλάστησεν ἡ ῥάβδος Ἀαρὼν εἰς οἶκον Λευὶ καὶ ἐξήνεγκε βλαστὸν καὶ ἐξήνθησεν ἄνθη καὶ ἐβλάστησε κάρυα (:Την άλλη μέρα ο Μωυσής και ο Ααρών μπήκαν με ευλάβεια στη Σκηνή του Μαρτυρίου, και είδαν το φοβερό θαύμα: Όλα τα ραβδιά είχαν μείνει ξερά, εκτός από το ραβδί του Ααρών, που εκπροσωπούσε τη φυλή του Λευί· αυτό μέσα στις λίγες εκείνες ώρες πέταξε πράσινο βλαστάρι και το βλαστάρι άνθισε· και μερικά άνθη του κάρπισαν καρύδια)»]. Επειδή ο ιερέας ο Ααρών αντιμετώπιζε περιφρόνηση και αμφισβητούνταν η ιερατική του εξουσία. Για ποιον λόγο, όμως, βλάστησε τώρα το στόμα του μάρτυρα, δηλαδή εξακολούθησε να παράγει φωνή χωρίς γλώσσα; Επειδή ο Ιησούς Χριστός, ο μέγας αρχιερέας, δεχόταν βλασφημίες από τους διώκτες του μάρτυρα. Πρόσεξε πόση ομοιότητα υπάρχει ανάμεσα στη βλάστηση της ράβδου του Ααρών και στο θαύμα του αγίου Ρωμανού, αλλά και πόσο υπερέχει το δεύτερο θαύμα. Γιατί, όπως εκείνη η ράβδος του Ααρών, παρόλο που δεν ήταν ενωμένη με ρίζα ούτε αντλούσε υγρασία από τη γη, αλλά είχε στερηθεί τη φυσική της τροφοδοσία και είχε χάσει τη δύναμη να καρποφορεί, ξαφνικά έδωσε καρπό χάρη στη θαυματουργική ενέργεια του Θεού, έτσι και εδώ η φωνή του μάρτυρα, παρόλο που είχε στερηθεί τη ρίζα της, δηλαδή τη γλώσσα και δεν μπορούσε να αντλήσει δύναμη από το φυσικό της όργανο, βλάστησε ξαφνικά μέσα σε ένα ξερό και άγονο στόμα που είχε χάσει τη φυσική δυνατότητα της ομιλίας. Σε αυτό βρίσκεται η ομοιότητα ανάμεσα στη ράβδο του Ααρών και στο στόμα του μάρτυρα, ενώ σε κάτι άλλο βρίσκεται η υπεροχή του δεύτερου θαύματος. Γιατί μεγάλη είναι η διαφορά ανάμεσα στους δύο καρπούς. Ο ένας, ο καρπός της ράβδου, ήταν υλικός, ενώ ο άλλος, η φωνή της ομολογίας του μάρτυρα, ήταν πνευματικός και άνοιγε ακόμη και τους ίδιους τους ουρανούς, δηλαδή εξασφάλιζε την ουράνια ανταμοιβή, για τον μάρτυρα, από το στόμα του οποίου αναδύθηκε τότε με θαυμαστό τρόπο αυτή η φωνή.

     Για όλα αυτά, λοιπόν, για τα θαυμαστά γεγονότα που συνόδευσαν το μαρτύριό του, ας συμμεριστούμε τη χαρά του μάρτυρα, ας δοξάσουμε τον Θεό που επιτελεί αυτά τα θαύματα, ας μιμηθούμε την υπομονή του συνδούλου μας του αγίου Ρωμανού και ας ευχαριστήσουμε τον Δεσπότη για τη χάρη του που ενίσχυσε τον μάρτυρα. Ας αντλήσουμε από όσα ειπώθηκαν αρκετή παρηγοριά και ενθάρρυνση στις δοκιμασίες μας και, γεμάτοι θαυμασμό για τη δύναμη και την προστατευτική φροντίδα του Θεού που μας δημιούργησε, ας προσφέρουμε ό,τι εξαρτάται από εμάς με προθυμία και επιμονή· τότε θα ακολουθήσει οπωσδήποτε η βοήθεια που προέρχεται από Εκείνον.

    Κι ακόμη κι αν άνθρωποι ή δαίμονες ή ακόμη και ο ίδιος ο διάβολος αγωνίζονται εναντίον μας, όσοι μας πολεμούν δεν θα αποκομίσουν κανένα όφελος ούτε θα μπορέσουν να μας απομακρύνουν από την πίστη, αρκεί να δείξουμε τη δική μας προθυμία να παραμείνουμε σταθεροί και να προσφέρουμε όλα όσα εξαρτώνται από εμάς με πίστη και υπομονή. Γιατί με αυτόν τον τρόπο, δείχνοντας, δηλαδή, τη δική μας προθυμία και καταβάλλοντας κάθε δυνατή προσπάθεια, θα προσελκύσουμε τη βοήθεια του Θεού εδώ, στην επίγεια ζωή, και θα απολαύσουμε μεγάλη δόξα και σωτηρία στη μέλλουσα ζωή, στην αιώνια Βασιλεία του Θεού. Είθε όλοι μας να αξιωθούμε αυτήν τη σωτηρία, δηλαδή τη συμμετοχή στην αιώνια ζωή και δόξα, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μαζί με τον Οποίο στον Πατέρα και στο Άγιο Πνεύμα ανήκουν η δόξα, η τιμή και η δύναμη στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

            ΠΡΟΣ ΔΟΞΑΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΤΡΙΑΔΙΚΟΥ ΘΕΟΥ,

                   μετάφραση και επιμέλεια κειμένου: Ελένη Λιναρδάκη, φιλόλογος

ΠΗΓΕΣ

·       Ἰωάννου Χρυσοστόμου, «Ἐγκώμιον εἰς τὸν ἅγιον μάρτυρα Ῥωμανόν» (Λόγος Α΄), Patrologia Graeca 50, στ. 605–612 (CPG 4353).

·       https://www.biblindex.org/en/work-editions/work-edition-4399

·       http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/tools/liddell-scott/index.html

·       Π. Τρεμπέλα, Η Καινή Διαθήκη με σύντομη ερμηνεία (απόδοση στην κοινή νεοελληνική), εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Ο Σωτήρ», έκδοση τέταρτη, Αθήνα 2014.

·       Η Καινή Διαθήκη, Κείμενον και ερμηνευτική απόδοσις υπό Ιωάννου Κολιτσάρα, εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Η Ζωή», έκδοση τριακοστή τρίτη, Αθήνα 2009.

·       Η Παλαιά Διαθήκη κατά τους εβδομήκοντα, Κείμενον και σύντομος απόδοσις του νοήματος υπό Ιωάννου Κολιτσάρα, εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Η Ζωή», έκδοση τέταρτη, Αθήνα 2005.

·       Η Παλαιά Διαθήκη μετά Συντόμου Ερμηνείας, Παναγιώτης Τρεμπέλας, Αδελφότης Θεολόγων «Ο Σωτήρ», Αθήνα, 1985.

·       Η Παλαιά Διαθήκη με σύντομη ερμηνεία, Τόμοι Α΄και Β΄, Αδελφότης Θεολόγων «Ο Σωτήρ»[συγγραφείς της ερμηνείας: Τρεμπέλας Παναγιώτης, Παπαδημητρίου Ηρακλής, Βασιλειάδης Νικόλαος, Ψαλτάκης Γεώργιος – Απόδοση της ερμηνείας στη Νεοελληνική: Δομουχτσής Μάριος], Αθήνα 2024, έκδοσις τρίτη.

·       Π. Τρεμπέλα, Το Ψαλτήριον με σύντομη ερμηνεία (απόδοση στην κοινή νεοελληνική), εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Ο Σωτήρ», έκδοση τρίτη, Αθήνα 2016.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Oι απόψεις του ιστολογίου μπορεί να μη συμπίπτουν με τα περιεχόμενα του άρθρου

Η φωτογραφία μου
Για επικοινωνία : Ηλεκτρονικό ταχυδρομείο: aktinesblogspot@gmail.com