Από το Ενωτικό του Ζήνωνος στη σύγχρονη εκκλησιαστική κρίση: Ο Άγιος Καλανδίων και η περίπτωση του Μητροπολίτου Πάφου Τυχικού

Από το Ενωτικό του Ζήνωνος στη σύγχρονη εκκλησιαστική κρίση: Ο Άγιος Καλανδίων και η περίπτωση του Μητροπολίτου Πάφου Τυχικού

Η ιστορία της Εκκλησίας αποδεικνύει ότι σε περιόδους δογματικών κρίσεων οι συγκρούσεις δεν περιορίζονται σε θεολογικές διατυπώσεις, αλλά επεκτείνονται και στη διοίκηση της Εκκλησίας. Όταν η πίστη θεωρείται ότι κινδυνεύει από συμβιβασμούς, οι επίσκοποι που αρνούνται να συναινέσουν συχνά υφίστανται διώξεις, καθαιρέσεις, εξορίες ή απομακρύνσεις από τους θρόνους τους. Η περίπτωση του Αγίου Καλανδίωνος Αντιοχείας κατά τον 5ο αιώνα αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Κατά την παραδοσιακή αντιοικουμενιστική θεολογική προσέγγιση, ανάλογα χαρακτηριστικά διακρίνονται και στη σύγχρονη υπόθεση του Μητροπολίτου Πάφου Τυχικού.

Το 482 μ.Χ. ο αυτοκράτορας Ζήνων εξέδωσε το περίφημο Ενωτικό (Henotikon), με σκοπό να αποκαταστήσει την ειρήνη μεταξύ των Χαλκηδονίων και των αντιχαλκηδονίων. Αντί όμως να επιλύσει τη δογματική διαφορά, το Ενωτικό επέλεξε τη μέθοδο της σιωπής. Απέφυγε να επαναλάβει με σαφήνεια τη δογματική διατύπωση της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου περί των δύο φύσεων του Χριστού και επιδίωξε να δημιουργήσει μία κοινή βάση αποδοχής μέσω ασαφών διατυπώσεων.

Η μέθοδος αυτή δεν ήταν ουδέτερη. Για τους υπερασπιστές της Χαλκηδόνας, η αποσιώπηση της δογματικής αλήθειας ισοδυναμούσε με έμμεση υπονόμευσή της. Η Εκκλησία δεν διαφυλάσσει την ενότητά της με διπλωματικές ισορροπίες αλλά με την ακριβή ομολογία της αλήθειας.

Ο Άγιος Καλανδίων, Πατριάρχης Αντιοχείας, αρνήθηκε να υπογράψει το Ενωτικό. Δεν θεώρησε ότι είχε δικαίωμα να αποδεχθεί ένα κείμενο που απέφευγε τη σαφή ομολογία της Χαλκηδόνας. Προτίμησε να χάσει τον πατριαρχικό του θρόνο παρά να θυσιάσει την ακρίβεια της πίστεως. Η άρνησή του είχε ως αποτέλεσμα την καθαίρεση και εξορία του, ενώ στον θρόνο της Αντιοχείας εγκαταστάθηκε άλλος επίσκοπος αποδεκτός από την αυτοκρατορική πολιτική.

Η Εκκλησία όμως δεν δικαίωσε τελικά την πολιτική του Ζήνωνος αλλά τη στάση του Αγίου Καλανδίωνος. Το ίδιο το Ενωτικό απέτυχε να επιτύχει την πολυπόθητη ένωση και οδήγησε στο Ακακιανό Σχίσμα, αποδεικνύοντας ότι η ενότητα χωρίς δογματική αλήθεια δεν μπορεί να διαρκέσει.

Κατά την παραδοσιακή αντιοικουμενιστική θεώρηση, η ίδια αρχή εμφανίζεται και στη σύγχρονη εποχή. Η Σύνοδος της Κρήτης (2016) θεωρείται από τους επικριτές της ότι εισήγαγε εκκλησιολογικές διατυπώσεις οι οποίες δημιούργησαν σοβαρά ερωτήματα ως προς τη μοναδικότητα της Ορθοδόξου Εκκλησίας και τις σχέσεις της με τις ετερόδοξες κοινότητες. Για τους ίδιους, το πρόβλημα δεν είναι απλώς ο διάλογος με τους ετεροδόξους αλλά η διατύπωση που, κατά την ερμηνεία τους, θολώνει τα όρια της Εκκλησίας.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο τοποθετούν τη στάση του Μητροπολίτου Πάφου Τυχικού. Κατά την ίδια θεολογική ερμηνεία, η απομάκρυνσή του από τη διοίκηση της Μητροπόλεως συνδέεται με την άρνησή του να αποδεχθεί εκκλησιολογικές κατευθύνσεις που θεωρούσε αντίθετες προς την πατερική παράδοση. Υποστηρίζεται επίσης ότι η μεταγενέστερη τοποθέτηση άλλου προσώπου στον θρόνο συνιστά αντικανονική επέμβαση, η οποία χαρακτηρίζεται από ορισμένους εκκλησιαστικούς συγγραφείς με τον κανονικό όρο «μοιχεπιβασία». Ο όρος αυτός χρησιμοποιείται ιστορικά στην κανονική παράδοση για περιπτώσεις κατά τις οποίες κάποιος καταλαμβάνει επισκοπικό θρόνο ενώ υπάρχει άλλος κανονικός επίσκοπος· η εφαρμογή του στη συγκεκριμένη υπόθεση αποτελεί αντικείμενο σύγχρονης εκκλησιαστικής διαφωνίας.

Η σύγκριση με τον Άγιο Καλανδίωνα δεν βασίζεται στην απόλυτη ταύτιση των ιστορικών περιστάσεων αλλά στην επανάληψη ενός εκκλησιαστικού προτύπου: ένας επίσκοπος θεωρεί ότι δεν μπορεί να αποδεχθεί έναν δογματικό ή εκκλησιολογικό συμβιβασμό· υφίσταται διοικητικές συνέπειες· και στη θέση του αναδεικνύεται άλλος εκκλησιαστικός άρχοντας. Κατά την παραδοσιακή αυτή θεώρηση, η αλήθεια της πίστεως προηγείται της διοικητικής ειρήνης και η κανονικότητα δεν μπορεί να αποσπασθεί από την ορθοδοξία της πίστεως.

Η ιστορία του Ενωτικού του Ζήνωνος υπενθυμίζει ότι οι απόπειρες επιβολής της ενότητας μέσω ασαφών διατυπώσεων δεν επέφεραν τη συμφιλίωση που επιδίωκαν. Αντίθετα, η Εκκλησία τίμησε ως αγίους εκείνους που υπεράσπισαν την ακρίβεια του δόγματος ακόμη και με προσωπικό κόστος. Για όσους υιοθετούν την παραπάνω εκκλησιολογική προσέγγιση, η περίπτωση του Αγίου Καλανδίωνος αποτελεί ιστορικό προηγούμενο που φωτίζει και τις σύγχρονες εκκλησιαστικές εξελίξεις, θέτοντας εκ νέου το διαχρονικό ερώτημα: μπορεί να υπάρξει αληθινή εκκλησιαστική ενότητα χωρίς πλήρη και σαφή ομολογία της ορθόδοξης πίστεως;

Πανορθόδοξο Κίνημα Στήριξης Μητροπολίτη ΄Πάφου κ.κ Τυχικού