Μελέτη: Αποφεύγοντας την παγίδα μιας κοινωνίας χωρίς μετρητά

Μελέτη: Αποφεύγοντας την παγίδα μιας κοινωνίας χωρίς μετρητά

Γράφει ο Νικόδημος Καλλιντέρης, Νομικός

Δύο Γερμανοί Καθηγητές Οικονομικών, ο Gerhard Rösl (Πανεπιστήμιο του Regensburg) και ο Franz Seitz (Πανεπιστήμιο του Weiden), δημοσίευσαν πρόσφατα (Απρίλιος 2026) μια ακαδημαϊκή μελέτη στην οποία υποστηρίζουν ότι πρέπει να εξασφαλιστεί η χρήση των μετρητών στις συναλλαγές λόγω της σταθεροποιητικής τους λειτουργίας ιδίως κατά τις περιόδους κρίσεων. Θεωρούν ότι η «οικονομική προσιτότητα» (“affordability”) των μετρητών είναι καθοριστική για τη μελλοντική επιβίωσή τους στο οικονομικό οικοσύστημα καθώς οι καταναλωτές επιλέγουν τα μέσα πληρωμής όχι μόνο με βάση την ευκολία αλλά και το κόστος.

Η μελέτη τοποθετείται σε ένα περιβάλλον όπου τα ψηφιακά μέσα πληρωμών είναι πανταχού παρόντα, η χρήση των μετρητών στον δυτικό κόσμο έχει μειωθεί αισθητά και οι υποδομές για μετρητά (ATM, φυσικά καταστήματα τραπεζών κ.λπ.) συρρικνώνονται με ταχύτητα. Κατά τη θέση των συγγραφέων, ο ρόλος των μετρητών σήμερα είναι εξαιρετικά σημαντικός καθώς λειτουργούν ως εναλλακτικό σύστημα πληρωμών όταν αποτυγχάνουν οι ψηφιακοί τρόποι, ενισχύοντας την εμπιστοσύνη των πολιτών στο χρήμα και παρέχοντας ασφάλεια και σταθερότητα σε περιόδους έκρυθμων καταστάσεων (π.χ. οικονομικές, ενεργειακές, τεχνολογικές κρίσεις).

Τα μετρητά κατά τους δύο οικονομολόγους αποτελούν δημόσιο αγαθό υπό την έννοια ότι δεν μπορεί κάποιος πολίτης να αποκλειστεί από τη χρήση τους (μη αποκλειστικότητα) και επιπλέον η χρήση τους από τον καταναλωτή δεν μειώνει τη διαθεσιμότητα τους (μη ανταγωνιστικότητα). Συνεπώς, τα μετρητά παράγουν κοινωνική αξία πέρα από την ατομική χρήση.

Τα μετρητά προσφέρουν μια σειρά από οφέλη που έχουν την ιδιαίτερη σημασία τους: σφυρηλατούν την ανθεκτικότητα του συστήματος πληρωμών, συντελούν στην οικονομική συμπερίληψη δίχως αποκλεισμούς, είναι ανταγωνιστικά προς ιδιωτικά μέσα πληρωμών, θωρακίζουν την ιδιωτικότητα στις συναλλαγές και την ελευθερία επιλογής.

Στη μελέτη αναλύεται η έννοια της «οικονομικής προσιτότητας» (“affordability”) στις πληρωμές καθώς οι καταναλωτές επιλέγουν το μέσο πληρωμής με βάση το κόστος, την ευκολία, την ασφάλεια και τη συνήθεια. Μακροπρόθεσμα η επιλογή τους επηρεάζει και εν τέλει διαμορφώνει συνολικά το οικοσύστημα πληρωμών.

Ως προς το συμβατικό χρήμα, η «οικονομική προσιτότητα» συνδέεται με την εύκολη προσβασιμότητα σε συστήματα ανάληψης (ΑΤΜ) και φυσικά καταστήματα τραπεζών, με το χαμηλό ή μηδενικό κόστος χρήσης και με αυτή καθεαυτή τη χρήση του. Όταν η «οικονομική προσιτότητα» μειώνεται (π.χ. μείωση του αριθμού των ATM) οι καταναλωτές είναι αναγκασμένοι να μετακινηθούν σε άλλο τρόπο πληρωμής συμβάλλοντας στην συρρίκνωση του συστήματος των μετρητών (network effect).

Υπό την ανωτέρω έννοια, το κόστος της χρήσης των μετρητών μπορεί να είναι άμεσο (τραπεζικά τέλη, προμήθειες κατά τη χρήση ΑΤΜ, κόστη διαχείρισης), έμμεσο (δαπάνη χρόνου για την προμήθεια μετρητών, αποστάσεις, κίνδυνοι, οικολογικό αποτύπωμα) και μη χρηματικό (ψυχολογικοί παράγοντες). Επισημαίνουν, βέβαια, οι δύο ακαδημαϊκοί ότι υπάρχουν αρκετές μεθοδολογικές δυσκολίες μέτρησης του κόστους λόγω ελλείμματος δεδομένων, διαφορετικών μοντέλων κατανομής του κόστους, υποκειμενικότητας ορισμένων εννοιών (π.χ. ιδιωτικότητα) κ.λπ.

Οι Καθηγητές σημειώνουν ότι η αύξηση του κόστους των μετρητών είναι κοινωνικά άνιση καθώς η χρήση τους καταγράφει μεγαλύτερα ποσοστά στους ανθρώπους των χαμηλότερων εισοδημάτων, στους ηλικιωμένους που δεν είναι εξοικειωμένοι με τις σύγχρονες ψηφιακές τεχνολογίες και στους κατοίκους της υπαίθρου όπου δεν υπάρχουν συνήθως οι υποδομές υποστήριξης των μετρητών στο οικοσύστημα των συναλλαγών (έλλειψη ATMs, φυσικών καταστημάτων τραπεζών κ.λπ.).

Ενώ οι ψηφιακές πληρωμές μπορεί μερικές φορές να φαίνονται φθηνές, συχνά συνεπάγονται κρυφά κόστη, όπως επενδύσεις στην κυβερνοασφάλεια για την προστασία από απάτες και παραβιάσεις δεδομένων, αλλά και απώλεια της ιδιωτικότητας μέσω της επεξεργασίας των προσωπικών δεδομένων. Με τα μετρητά αποφεύγονται πολλά από αυτά, αλλά η χρήση τους εξαρτάται από μια τις υποδομές που αυξάνουν τα κόστη.

Bασικό εύρημα της μελέτης είναι ότι δεν υπάρχει καθολικά φθηνότερο μέσο πληρωμής. Τα κόστη διαφέρουν σημαντικά μεταξύ των χωρών και εξαρτώνται από την υποδομή, τον ανταγωνισμό και τη ρύθμιση. Η προσιτότητα των μετρητών διαμορφώνεται από ολόκληρο τον «κύκλο των μετρητών» - από την παραγωγή στα νομισματοκοπεία και τη μεταφορά έως τα ATM και τη διαχείριση στο λιανεμπόριο - με τα κόστη τελικά να επιβαρύνουν τους καταναλωτές.

Στη μελέτη παρουσιάζονται τα μέτρα που λαμβάνουν διάφορα κράτη για τον περιορισμό των μετρητών (π.χ. θέσπιση ανώτατων ορίων χρήσης μετρητών και υποχρεωτική χρήση ψηφιακών μέσων πληρωμής) με στόχο την καταπολέμηση της φοροδιαφυγής και της εγκληματικότητας εν γένει. Κατά τους συγγραφείς, τέτοιου είδους μέτρα έχουν περιορισμένη αποτελεσματικότητα, μετατοπίζουν την εγκληματικότητα σε άλλα πεδία με ταυτόχρονη συρρίκνωση της ελευθερίας χρήσης μετρητών και αποδυνάμωση των υποδομών.

Ο κίνδυνος είναι να οδηγηθούμε στον φαύλο κύκλο της «παγίδας χωρίς μετρητά». Η μείωση της χρήσης των μετρητών συντελεί στον περιορισμό των υποδομών, στην αύξηση του κόστους χρήσης μετρητών και ξανά στην περαιτέρω μείωση χρήσης των μετρητών. Αυτή η κυκλική διαδικασία σταδιακά και αναπόδραστα θα εξαφανίσει τα μετρητά από τις συναλλαγές.

Για την αντιμετώπιση αυτών των προκλήσεων, οι συγγραφείς προτείνουν ένα σύνολο πολιτικών. Οι κεντρικές τράπεζες και οι κυβερνήσεις θα πρέπει να υποστηρίζουν ενεργά την υποδομή των μετρητών διατηρώντας τα δίκτυα ATM, ιδιαίτερα σε περιοχές με ανεπαρκή εξυπηρέτηση, και διασφαλίζοντας την αποτελεσματική διαχείριση και διακίνηση των μετρητών.

Τα ρυθμιστικά πλαίσια των κρατών θα πρέπει να αποφεύγουν τη δυσμενή μεταχείριση των μετρητών, να καταργούν περιττούς περιορισμούς και να προωθούν τον δίκαιο ανταγωνισμό στις αγορές πληρωμών. Η μεγαλύτερη διαφάνεια στο κόστος των πληρωμών και η βελτιωμένη αποδοτικότητα σε όλο τον κύκλο των μετρητών μπορούν επιπλέον να συμβάλουν στον περιορισμό των δαπανών. Επιπρόσθετα, συμπληρωματικές λύσεις όπως οι υπηρεσίες cashback μπορούν να βελτιώσουν την πρόσβαση, διατηρώντας παράλληλα τον ουσιαστικό ρόλο των ATM.

Οι δύο επιστήμονες καταλήγουν ότι σε κάθε περίπτωση τα μετρητά θα πρέπει να παραμείνουν κρίσιμο μέρος ενός αποτελεσματικού και ανθεκτικού μείγματος πληρωμών, παρέχοντας καθολική προσβασιμότητα, οικονομική και πιστωτική συμπερίληψη, ιδιωτικότητα και διαφάνεια στις καθημερινές συναλλαγές.

Το μέλλον των μετρητών δεν θα καθοριστεί μόνο από τις εξελίξεις στην τεχνολογία ή τις προτιμήσεις των καταναλωτών, αλλά από το αν οι θεσμοί επιλέξουν να τα διατηρήσουν ως προσβάσιμο και βιώσιμο δημόσιο αγαθό.