Ορτέγκα ι Γκασέτ: «Σύντομα, σε όλο τον πλανήτη, θα ακούσουμε μια τεράστια κραυγή να ανεβαίνει στα αστέρια, σαν το ουρλιαχτό αμέτρητων σκύλων, που απαιτούν κάποιον, κάτι να διατάζει, να επιβάλλει μια δραστηριότητα ή μια υποχρέωση» (Η Κραυγή του Edvard Munch)
HOMO OCCIDENTALIS: Μοναξιά, ναρκισσισμός &
ψυχοτρόπα φάρμακα…
του Vincent Trémolet de Villers*
Σε ένα πρωτοποριακό δοκίμιο, με τίτλο Homo occidentalis, οι Jérôme Fourquet και Ruben Rabinovitch περιγράφουν την ανθρωπολογική ρήξη που μεταμορφώνει ριζικά τις κοινωνίες μας και δημιουργεί μια αυξανόμενη απόσταση μεταξύ των πολιτών στη σχέση τους με τον κόσμο.
Αυτό είναι το πιο
σημαντικό βιβλίο αυτής της προεδρικής χρονιάς, αναμφίβολα το καλύτερο έργο του
[επιστήμονα των δημοσκοπήσεων] Jérôme Fourquet. Συνεργαζόμενος αυτή τη φορά με
τον ψυχαναλυτή Ruben Rabinovitch και επεκτείνοντας τη μελέτη του σε όλες τις
δυτικές χώρες, ο πολιτικός επιστήμονας πρόσθεσε στην αιχμή της εξειδίκευσής
του το εύρος της γεωγραφίας, το βάθος της ιστορίας, αλλά επίσης, και ίσως πάνω
απ’ όλα, τη λειτουργία αυτού του άυλου πράγματος που ονομάζουμε ψυχή (psyché)
ή συνείδηση.
Το «Μαύρο κουτί» της
ψυχής του Δυτικού
Στο Homo
occidentalis, ο Σέρλοκ Χολμς της κοινωνιολογίας (Fourcet) και ο Ηρακλής
Πουαρό της ψυχανάλυσης (Rabinovitch) έχουν αναλάβει να συγκεντρώσουν, να
τακτοποιήσουν και να κατανοήσουν τις πολλαπλές εντυπώσεις που διατρέχουν τον δυτικό
άνθρωπο και προκαλούν μέσα του έναν βαθύ υπαρξιακό ίλιγγο. Όλο και
περισσότερο, δύο σύγχρονοι μπορούν να είναι εντελώς ξένοι ο ένας για τον άλλον.
Δεν χρειάζεται να νιώθετε σαν τον Saint-Exupéry, «φορτωμένοι με άχρηστους
θησαυρούς όπως η μουσική που δεν θα γίνει ποτέ ξανά κατανοητή», για να σας
κατακλύσει ένα αίσθημα παραδοξότητας, αν όχι ότι αποσύνδεσης, στον δρόμο,
μπροστά σε μια διαφήμιση ή ενώ παρακολουθείτε μια ταινία. Εδώ, ένας σκύλος που
τον έβγαναν βόλτα σαν παιδί σε καρότσι, εκεί, μια κηδεία όπου το «Αφού
φεύγεις» του [τραγουδιστή] Goldman έχει αντικαταστήσει το αιώνιο De
profundis. Άλλοτε, μια παραλία όπου τατουάζ καλύπτουν τα περισσότερα
σώματα, ένας παππούς ντυμένος σαν έφηβος, ένας μεσαίο στέλεχος εθισμένος στην
κοκαΐνη, ένα άτομο του αμφίβολου φύλου καθιστά αδύνατο το ενοχλητικό
πείραγμα, η χρήση του «κυρία» ή του
«κύριος» (η «δεσποινίς» έχει ήδη υποβιβαστεί στην σημασιολογική κόλαση).
Ίσως να θέλουμε να
πιστεύουμε ότι αυτή είναι η αιώνια σύγκρουση μεταξύ γενεών, το επαναλαμβανόμενο
θέμα του ποντικιού της πόλης έναντι του ποντικιού της υπαίθρου, οι άπειροι πόροι της ανθρώπινης πρωτοτυπίας, αλλά αυτό
θα σήμαινε ότι δεν βλέπουμε ότι η ρήξη είναι βαθύτερη, ότι είμαστε και οι δύο
οι δράστες και οι θεατές μιας μεγάλης
ανθρωπολογικής
μετατόπισης.
Το ζήτημα της συμβίωσης, που τροφοδοτεί συλλογικές ανησυχίες, δεν περιορίζεται
στις πολιτισμικές προκλήσεις που θέτει η ετήσια άφιξη εκατοντάδων χιλιάδων
μεταναστών. Αφορά και τα παιδιά του ίδιου πολιτισμού, του δυτικού πολιτισμού.
«Μετά από χρόνια
κοινωνιολογικής εργασίας, συνειδητοποίησα όλο και περισσότερο ότι ένα κρίσιμο
στοιχείο έλειπε από την ανάλυση. Ένα είδος «μαύρου κουτιού» που είχε εισέλθει
στο μυαλό των ανθρώπων», μας λέει ο Jérôme Fourquet. «Δηλαδή, είχαμε
ποικίλες και ποικίλες, αρκετά θεαματικές, επιφανειακές εκδηλώσεις, αλλά στην
πραγματικότητα, υπήρχε κάτι που συνέδεε τα πάντα και που έπρεπε να εξηγηθεί και
να φανεί». Το γραφείο του αναλυτή, «είναι λίγο σαν τα σωθικά της
κοινωνίας», προσθέτει ο Ruben Rabinovitch, και οι δύο άνδρες έχουν
συνδυάσει την εργασία τους.
Το χάσμα των
συνανθρώπων…
Ήταν μέσω του
Ιδρύματος Jean-Jaurès και του Jérémie Peltier που γνωρίστηκαν ο Fourquet και ο
Rabinovitch. Ο πρώτος, του οποίου την εξαιρετική διορατικότητα οι Γάλλοι έχουν
γνωρίσει, κάτω από την νωθρή του συμπεριφορά, είναι επιφυλακτικός απέναντι σε
οτιδήποτε δεν επαληθεύεται από στατιστικά στοιχεία. Υπέρμαχος της συνοπτικής
γραφής, χρησιμοποιεί ακριβή, συγκρατημένη και επαληθευμένη γλώσσα. Στα είκοσι
χρόνια εργασίας, έχει αναμφίβολα καθιερωθεί ως ένας από τους κορυφαίους
ειδικούς στη γαλλική κοινωνία, ο πιο σχολαστικός παρατηρητής των μυριάδων
χειρονομιών της καθημερινότητάς μας. Ο δεύτερος διαθέτει πυρετώδη ευγλωττία,
γρήγορη εκφορά, ζωντανή διαίσθηση και κοφτερό, εύστοχο ύφος. Ασκεί το επάγγελμά
του σε ένα παριζιάνικο γραφείο και έχει δει χιλιάδες ασθενείς, οι πιο
εντυπωσιακοί και αντιπροσωπευτικοί από τους οποίους προσδίδουν σε αυτό το
βιβλίο έναν ανθρώπινο παλμό.
Μεταξύ του Fourquet και του Rabinovitch, υπήρξε μια μακρά διαδικασία κοσκινίσματος του υλικού. Ο ψυχίατρος μίλησε για έναν ασθενή, ο δημοσκόπος αναζήτησε την ποσοτική απεικόνιση της «βινιέτας». Η ιδιοφυΐα αυτού του έργου έγκειται στο ότι έχει στερεοποιήσει ετερόκλητα στοιχεία, μια ατμοσφαιρική πραγματικότητα και στο ότι έχει βρει τη διαχωριστική γραμμή που τόσο βαθιά χωρίζει τα άτομα το ένα από το άλλο. Στην πραγματικότητα, δεν κατοικούν πλέον, νοητικά, στον ίδιο κόσμο. Το ένα ζει ακόμα στο «παλιό ψυχικό καθεστώς», τον κόσμο του χθες. Το άλλο εξελίσσεται στο «νέο ψυχικό καθεστώς», τον κόσμο του αύριο. Από το ένα στο άλλο, όλα αλλάζουν από τη γέννηση μέχρι τον θάνατο. Το όνομα που φέρει κανείς, η οικογενειακή δομή στην οποία μεγαλώνει, οι τελετουργίες που διαμορφώνουν την ύπαρξη, οι μορφές αγάπης και σωματικής απόλαυσης, οι διατροφικές επιλογές, η κάνναβη αντί για το κρασί, ο ελεύθερος χρόνος πριν από την εργασία, η απόλαυση περισσότερο από τη μετάδοση, ο θάνατος που επιλέγεται αντί να υπομένει, η αποτέφρωση αντί της ταφής.
Σύμφωνα με τα στοιχεία του Ευρωπαϊκού Οργανισμού για τα Ναρκωτικά, ο
αριθμός των χρηστών οπιοειδών υψηλού κινδύνου (κατά βάση ηρωινοπαθών) στη
Γαλλία ανέρχεται σε 211.000 χρήστες
υψηλού κινδύνου, ενώ στην Ελλάδα κυμαίνεται μεταξύ 14.300-19.700.
Ο Fourquet και ο Rabinovitch δεν είναι οι πρώτοι που
περιγράφουν μια περασμένη εποχή. Ο Φρανσουά Βιγιόν έψαχνε ήδη για «τα χιόνια
του παρελθόντος», ο Ταλλεϋράνδος θεωρούσε ότι «η γλυκύτητα της ζωής»
είχε εξαφανιστεί με την Επανάσταση, ο Πεγκί υποστήριζε ότι η
Βιομηχανική
Επανάσταση είχε μεταμορφώσει τη Γαλλία περισσότερο σε τριάντα χρόνια από ό,τι
είχε αλλάξει σε δεκαπέντε αιώνες, ο Τσβάιχ επικαλούνταν με νοσταλγία τον κόσμο
του χθες ως «τη χρυσή εποχή της ασφάλειας», ο Τεσόν σκαρφάλωνε από
κορυφή σε κορυφή, αναμφίβολα επειδή έβρισκε την εποχή του ασφυκτική. Τίποτα
νέο, λοιπόν, στην επιφάνεια, αλλά αυτή τη φορά, η ρήξη είναι διαφορετικής
τάξης.
Ο Φρόιντ και ο Λακάν
είναι ξεπερασμένοι.
Για να δείξουν την
έκταση αυτής της μετατόπισης, οι Fourquet και ο Rabinovitch
παραθέτουν τον Τζιαμπατίστα Βίκο, έναν Ιταλό φιλόσοφο και νομικό. Το 1725,
έγραψε στο Η νέα Επιστήμη: «Όλα τα έθνη, βάρβαρα ή
πολιτισμένα, αν και χωρισμένα από τεράστιες χώρες, αν και ιδρύθηκαν σε
διαφορετικές χρονικές στιγμές, διατηρούν τα ακόλουθα τρία ανθρώπινα έθιμα: όλα
έχουν μια θρησκεία, όλα συνάπτουν επίσημα γάμους, όλα θάβουν τους νεκρούς τους.
Μεταξύ των πιο άγριων εθνών, δεν υπάρχουν γεγονότα που γιορτάζονται με μεγαλύτερη
λαμπρότητα και επισημότητα από τις τελετές, τους γάμους και τις κηδείες».
Σκεφτείτε τα δικά μας: η θρησκευτική πρακτική έχει καταρρεύσει και «το χριστιανικό στίγμα» (του καθηγητή Πιερ Μανάν)
εξασθενεί από τα έθιμα, τους νόμους και την ηθική. Ο γάμος έχει γίνει φαινόμενο
μειονότητας. Από την άλλη πλευρά, γινόμαστε μάρτυρες μιας έκρηξης διαζυγίων,
μονογονεϊκών οικογενειών και μιας κατάρρευσης του ποσοστού γεννήσεων. Το 63%
των Γάλλων λένε ότι προτιμούν την αποτέφρωση από την ταφή. Οι πυλώνες των
παλιών κοινωνιών καταρρέουν. Η παλιά ψυχική τάξη θυσίασε το άτομο στο
συλλογικό. Ταύτιζε την εξουσία του πατέρα με αυτήν του
στρατιώτη, του πρίγκιπα και του Θεού.
Η ηθική του βασιζόταν στην απογοήτευση, την αναστολή, την απάρνηση και
την αποστασιοποίηση για χάρη ενός ευρύτερου καλού. Η νέα ψυχική τάξη, αντίθετα,
επιβάλλει την απόλαυση, την απόδοση και την επίτευξη. Χθες, το άτομο αγωνιζόταν
ενάντια στις φαντασιώσεις που παραβίαζαν ταμπού. Σήμερα, θρηνεί που δεν ζει σε
μια κατάσταση διαρκούς διέγερσης. Ο Rabinovitch το αναγνωρίζει αυτό: «Για
τους περισσότερους από τους ασθενείς μου, ο Φρόιντ και ο Λακάν είναι
ξεπερασμένοι». Η μαζική ενοχή, η σεξουαλική καταπίεση, το συντριπτικό βάρος
του καθήκοντος, τα βάρη της παλιάς ψυχολογικής τάξης (την οποία οι συγγραφείς
δεν υποβαθμίζουν ποτέ) τροφοδότησαν μια δυσφορία που έχει εξαφανιστεί: αυτό
κερδίσαμε. Επέτρεψαν επίσης μια ισορροπία που είναι πλέον αδύνατο να βρεθεί:
αυτό χάσαμε. Τα κριτήρια για την κοινωνική αναγνώριση που συνδέονται με την
πατριαρχική τάξη και τη θρησκεία δομούνταν γύρω από κάτι παλιό που έχει
ξεχαστεί σε ένα μπαούλο στη σοφίτα: το καθήκον προς το κράτος. «Αν ήσουν
καλός πατέρας, καλή μητέρα, καλός γιος, καλή κόρη, αφοσιωμένος σύζυγος, αν
ήσουν ευσυνείδητος εργαζόμενος, αν ήσουν καλός Καθολικός, αυτό συντηρούσε τον
ναρκισσισμό σου», μας λέει ο Ραμπίνοβιτς. «Υπήρχαν διακυμάνσεις στη ζωή,
αλλά η εκπλήρωση του καθήκοντος κάποιου προς την κοινότητα, την οικογένεια, το
αίσθημα του καθήκοντος, συντηρούσε τους ανθρώπους». Όταν αυτά τα ιδανικά
εξαφανίζονται, τότε όλα γίνονται εντελώς ρευστά. Ο
ναρκισσισμός της επιτυχίας και της απόδοσης κυριαρχεί. Όταν υπάρχει κατάρρευση
αυτών των δομικών ιδανικών, οι άνθρωποι αισθάνονται ανεπαρκείς. Παρασύρονται
από έναν κατακόρυφο αριθμό likes, μια κακή συνέντευξη για δουλειά, ένα σώμα με
κακές αναλογίες...
Τα Ναρκωτικά ως
Συνηθισμένο Συστατικό της Ύπαρξης
Αυτές οι νέες
ασθένειες της ψυχής συνοδεύονται από μια αύξηση των χημικών ρυθμιστών και
διεγερτικών. Ο Pierre Valentin,
στο βιβλίο του Η δυσφορία της γενιάς Ζ, έδειξε πώς το ψυχιατρικό
νοσοκομείο έχει γίνει κάτι συνηθισμένο στη φαντασία των νεότερων γενεών. Ο
Fourquet και ο Rabinovitch μας υπενθυμίζουν ότι η
κατανάλωση αντικαταθλιπτικών αυξάνεται σταθερά. Επισημαίνουν επίσης ότι τα
ναρκωτικά γίνονται ένα συνηθισμένο συστατικό της ύπαρξης: Η έκρηξη των εθισμών
στην κοκαΐνη και τα ψυχοδιεγερτικά αντανακλά, στον Δυτικό άνθρωπο, την
αναζήτηση απεριόριστης απόλαυσης, που συνδέεται με βαθιά άγχη κενού και απόρριψης,
και ένα ισχυρό αίσθημα αυτο-υποτίμησης που συμβαδίζει με μια λατρεία της
απόδοσης και της εικόνας. Πέτυχε η θριαμβευτική νεωτερικότητα εκεί που απέτυχαν
ο φασισμός και ο κομμουνισμός: στη διαμόρφωση ενός νέου είδους ανθρώπου; Σε
αυτή την ανθρωπολογική ρήξη, οι συγγραφείς πρέπει να αντιταχθούν στις σταθερές
της ανθρωπότητας. Πίστευα σε αυτές τις διαρκείς πτυχές της κατάστασής μας,
εκμυστηρεύεται ο Rabinovitch, αλλά αυτό που βλέπω με τους ασθενείς μου δείχνει
το αντίθετο.
Αναζητούν επίσης
γεγονότα που αντικρούουν τη θέση τους. Η αναβίωση των καθολικών βαπτίσεων
ενηλίκων; Η προσκόλληση στον στρατό; Στην ομορφιά της κληρονομιάς; «Πραγματικά
φαινόμενα», απαντά ο Fourquet, «αλλά ποσοτικά, είναι της τάξης ενός
παλιρροιακού κύματος, δηλαδή, ενός κύματος που ταξιδεύει αντίθετα». Και τι
γίνεται με την «αντιδραστική διεθνή» που καταγγέλλει ο Εμανουέλ Μακρόν
και υποτίθεται ότι επιστρέφει στον κόσμο όπως ήταν πριν; Οι ηγέτες αυτού του
κινήματος πληρούν όλα τα κριτήρια μιας ρευστής κοινωνίας, απαντούν οι
συγγραφείς. «Ο Τραμπ είναι η κορυφαία μορφή του νέου ψυχικού καθεστώτος»,
λέει ο Rabinovitch. Ακριβώς όπως ο Χαβιέ Μιλέι.
«Δεν θα υπάρξει
επιστροφή», διαβεβαιώνει ο Fourquet. Δικαίως. Στην Ευρώπη, οι πολιτικές
προσωπικότητες που περιγράφονται ως συντηρητικές ή αντιδραστικές εντάσσονται
στα νέα περιγράμματα ηθικής στην προσωπική τους ζωή: η Άλις Βάιντελ, επικεφαλής
του AfD στη Γερμανία, έχει σχέση με μια γυναίκα από άλλη ήπειρο, η Μαρίν Λεπέν,
ο Ερίκ Ζεμούρ, η Μαριόν Μαρεσάλ ζουν σε μικτές οικογένειες**, ο Γκέερτ Βίλντερς
ασπάζεται την ομοφυλοφιλική του ταυτότητα.
Μια Ευάλωτη και
Φθαρτή Κοινωνία
Ωστόσο, μέσα σε αυτή
τη μεγάλη ρευστοποίηση, παραμένουν μπλοκ καθετότητας***, θραύσματα γρανίτη από
μια άλλη εποχή. Μεγάλες οικογενειακές επιχειρήσεις, ελίτ σχολεία, μοναστικές
κοινότητες, η Γαλλική Λεγεώνα των Ξένων, φιλανθρωπικές οργανώσεις, το απέραντο
θεματικό πάρκο εθνικής μνήμης... Μπορούν αυτά τα δύο συστήματα να συνυπάρχουν;
Η ταινία Fjord, νικήτρια του Χρυσού Φοίνικα του 2026, φαίνεται να υπονοεί όχι.
Αφηγείται την ιστορία μιας ρουμανικής οικογένειας που είναι εξ ολοκλήρου
δομημένη από την παλιά ψυχολογική τάξη. Αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τη
Νορβηγία και τη νέα ηθική της για να αποφύγουν τη φυλακή. «Η βία είναι
διαχρονική, αλλά η γενίκευση των εντάσεων είναι αποτέλεσμα της νέας ψυχολογικής
τάξης», μας λέει ο Rabinovitch. «Σε μια κοινωνία όπου δεν υπάρχει πλέον
καθετότητα, δεν υπάρχει πλέον συλλογικότητα. Και σε μια κοινωνία όπου δεν
υπάρχει πλέον συλλογικότητα, δεν μπορεί να υπάρχει πλέον εξουσία».
Σκεφτόμαστε το
Βερολίνο της δεκαετίας του 1920, όπως περιγράφεται από τον Τσβάιχ στο Ο Κόσμος του Χθες. Ένα είδος
εφηβικής διαταραχής διαπερνούσε την κοινωνία εκείνη την εποχή. «Όταν πέφτει
το σκήπτρο, υπάρχει πάντα κάποιος να το σηκώσει», συλλογίζεται δυνατά ο
Rabinovitch. «Ένας πειθαρχικός; Ένας τύραννος; Ένας καλός πατέρας; Αυτό
είναι το μεγάλο ερώτημα». Ο Ουελμπέκ, στην Υποβολή,
πιθανότατα θα πρόσθεταν: «Ένας χαλίφης;»
Είναι βιώσιμος αυτός
ο αναδυόμενος κόσμος; Μια κοινωνία που δεν έχει πλέον παιδιά, που είναι
χτισμένη σε ένα δίπτυχο νεωτερικότητας, όπως δηλώνει ο Σλότερντικ - «όσο
διαρκεί», «μετά από εμένα, ο κατακλυσμός», στον οποίο προσθέτουμε, «πριν
από εμένα, η έρημος» - είναι αναγκαστικά ευάλωτη και εύκολα φθαρτή. Ο
Fourquet συμφωνεί.
Και ο
Rabinovitch παραθέτει τον Ορτέγκα ι Γκασέ: «Σύντομα, σε
όλο τον πλανήτη, θα ακούσουμε μια τεράστια κραυγή να ανεβαίνει στα αστέρια, σαν
το ουρλιαχτό αμέτρητων σκύλων, που απαιτούν κάποιον, κάτι να διατάζει, να
επιβάλλει μια δραστηριότητα ή μια υποχρέωση».
*Το 2023, ανέλαβε αναπληρωτής αρχισυντάκτης της Le Figaro
**Είναι ένα νέο
οικογενειακό σχήμα που δημιουργείται όταν δύο σύντροφοι αποφασίζουν να ζήσουν
μαζί, φέρνοντας ο καθένας τα παιδιά από προηγούμενους γάμους, σχέσεις ή από
χηρεία. Κάθε τρία λεπτά, ένα παιδί
πέφτει θύμα σεξουαλικής βίας στη Γαλλία. Κάθε χρόνο, 160.000 παιδιά πέφτουν
θύματα σεξουαλικής βίας. Σχεδόν το 80% των οποίων συμβαίνει μέσα στις
οικογένειές τους (https://www.causeur.fr/pedocriminalite-comment-proteger-nos-enfants-332047)
***Στην
κοινωνιολογία, ο όρος «καθετότητα» αναφέρεται στη διάσταση της
ιεραρχίας, των κοινωνικών ανισοτήτων και των σχέσεων εξουσίας
Επιμέλεια: Ευάγγελος
Δ. Νιάνιος
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου