Σχέση Κράτους και Εκκλησίας: Από τον Όθωνα στον Μητσοτάκη

Σχέση Κράτους και Εκκλησίας: Από τον Όθωνα στον Μητσοτάκη

Του Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου

                        Α΄ Μέρος

            Οι σχέσεις Κράτους και Εκκλησίας στο ανεξάρτητο Ελλαδικό κράτος ήταν ένα κακέκτυπο των σχέσεων αυτών που υπήρχαν  κατά την περίοδο της Ρωμαϊκής (Βυζαντινής) Αυτοκρατορίας. Τότε ο Αυτοκράτορας (ανεξαρτήτως των πραγματικών γεγονότων) ήταν πιστός Χριστιανός, υπεύθυνος για την επικράτηση του χριστιανικού ηθικού νόμου και της έννομης τάξης και από αυτό το γεγονός αποκτούσε το δικαίωμα οι κληρικοί να του οφείλουν τέλεια υπακοή, όπως κάθε προστατευόμενος στον προστάτη του.

 Όμως οι εκπρόσωποι της Εκκλησίας από την πλευρά τους αναγνώριζαν την θεωρητική ιερότητα που περιέβαλλε το αξίωμα του Αυτοκράτορα και του αναγνώριζαν τα ιδιαίτερα προνόμια που αυτός απολάμβανε, όμως τον θεωρούσαν έναν από τους πιστούς, που έπρεπε να υπακούει και να συμμορφώνεται με τους κανόνες Της – όσους αφορούσαν το πνευματικό πεδίο –, που μόνο με αυτούς και την βοήθειά Της μπορούσε να ελπίζει ότι θα λυτρωθεί και θα σώσει την ψυχή του.

            Μετά την δημιουργία του Ελλαδικού κράτους, την δολοφονία του Καποδίστρια και την επιβολή του ετεροδόξου (Ρωμαιοκαθολικού) Βαυαρού πρίγκηπα Όθωνα ως βασιλιά των Ελλήνων, η κατάσταση άλλαξε και η σχέση που επιβλήθηκε τότε μεταξύ Πολιτείας  και Εκκλησίας φθάνει έως σήμερα. Οι φορείς της κρατικής εξουσίας, με ελάχιστες εξαιρέσεις, ελάχιστα γνώριζαν και γνωρίζουν για την Εκκλησία και την Εκκλησιαστική Ιστορία, δεν είναι φιλακόλουθοι Χριστιανοί, ακολουθούν  εκκοσμικευμένες ατραπούς και, το πολύ, τηρούν κάποιους τύπους, αφού, ακόμη, ο λαός θρησκεύει και χρειάζονται τις ψήφους του...

            Επί της Αντιβασιλείας του Όθωνος ( αυτός ήταν ακόμη ανήλικος) επιβλήθηκε στυγνό πολιτειοκρατικό καθεστώς, που εκδηλώθηκε με τις εξής Διατάξεις: Πρώτον ο βασιλιάς ανακηρύχθηκε εξωτερικός αρχηγός της Εκκλησίας, ενώ ήταν Ρωμαιοκαθολικός στο δόγμα (!) και δεύτερον συγκροτήθηκε πενταμελής Διαρκής Ιερά Σύνοδος (ΔΙΣ), με μέλη που όρισε το Κράτος. Σε αυτήν παρίστατο βασιλικός επίτροπος, που  διόρισε η Αντιβασιλεία, χωρίς την παρουσία του οποίου και την αποδοχή των απόψεών του κάθε απόφαση και πράξη της ΔΙΣ ήταν άκυρος…

            Ήταν πολύ λυπηρό για την Εκκλησία πως οι επί της Επαναστάσεως αγωνιστές Ιεράρχες δέχθηκαν σχεδόν αδιαμαρτύρητα τις αποφάσεις των ετεροδόξων της Αντιβασιλείας. Ο φιλόσοφος και θεολόγος Χρίστος Ανδρούτσος (1869-1935), σε σύγγραμμά του, σημείωσε έναν οξύτατο χαρακτηρισμό για τους αποδεχθέντας τα κρατικά δεσμά Μητροπολίτες, ότι ήσαν «υδαρείς τον χαρακτήρα». Βεβαίως όποιος Επίσκοπος εναντιωνόταν στο ετερόδοξο Κράτος υπέφερε. Ένας από αυτούς ήταν ο Βρεσθένης Θεοδώρητος (1787-1843). Ηρωική μορφή της Επανάστασης αντιτάχθηκε στην κρατικοποίηση των Επισκοπών που προώθησε η Αντιβασιλεία καθώς και στο κλείσιμο εκατοντάδων μονών και στην αρπαγή της περιουσίας τους.  Ο Θεοδώρητος διακήρυξε πως δεν μπορεί ο Επίσκοπος να καταστεί κρατικός υπάλληλος και να ταυτισθεί με τον Νομάρχη, όπως καθιέρωσε το κράτος του Όθωνα. Τώρα το Κράτος του Μητσοτάκη ταύτισε μισθολογικά τους Επισκόπους με τους Γενικούς Γραμματείς Υπουργείων… Η πλήρης εκκλησιαστικού ήθους ομολογία του Βρεσθένης τον έριξε στη δυσμένεια του Κράτους, που τον τιμώρησε απομακρύνοντάς τον από την Επισκοπή του. Ο Θεοδώρητος δεν υποχώρησε και απεβίωσε εις οίκημα «καλύβης μικρόν διαφέρον, με πενιχρά έπιπλα και τράπεζα λιτή…». (Κων. Οικονόμου Λόγος Επιτάφιος  εις τον Αοίδιμον Σελλασίας Θεοδώρητον, Αθήνησι 1843).   Ο Βασιλικός ή κυβερνητικός Επίτροπος ήταν αποφασιστικός παράγοντας στη λήψη αποφάσεων της Ιεράς Συνόδου έως το 1977. Τότε ψηφίστηκε από την Βουλή ο Νόμο 590 περί του Καταστατικού Χάρτου της Εκκλησίας της Ελλάδος. Έκτοτε ρόλο ποδηγετήσεως της Ιεράς Συνόδου έχει αναλάβει η εκάστοτε Κυβέρνηση…

Στα 176 χρόνια λειτουργίας της Αυτοκεφάλου Εκκλησίας της Ελλάδος τα παραδείγματα των επεμβάσεων των Κυβερνήσεων στα της διοίκησης της Εκκλησίας είναι πολλά. Θα αναφερθούν ολίγα. Το 1873 η Ι. Σύνοδος εξέλεξε Μητροπολίτη Αθηνών τον Αρχιεπίσκοπο Κερκύρας Αντώνιο Χαριάτη. Η Κυβέρνηση όμως του Επ. Δεληγιώργη δεν δέχθηκε την εκλογή, αφού δεν είχε δώσει σχετική εντολή... Λόγω του προκληθέντος θορύβου ο εκλεγείς επέστρεψε στην Κέρκυρα, όπου έτυχε λαμπροτάτης υποδοχής!

Ο Εθνικός Διχασμός είχε επιπτώσεις και στην Εκκλησία. Ο με την σύμπραξη Της αναθεματισμός του Πρωθυπουργού Ελ. Βενιζέλου επέφερε την καθαίρεση του Μητροπολίτου Αθηνών Θεοκλήτου Μηνόπουλου και την εκλογή, με διορισμένη από την κυβέρνηση αριστίνδην Σύνοδο, του Επισκόπου Κιτίου Κύπρου Μελετίου Μεταξάκη. Η επαναφορά της Βασιλείας, το 1920,  είχε ως αποτέλεσμα την απομάκρυνση του Βενιζελικού Μελετίου και την επιστροφή του βασιλόφρονος Θεοκλήτου… Το 1921 γίνεται νέα αναγκαστική απαλλοτρίωση αγροτικής εκκλησιαστικής περιουσίας από τη φιλοβασιλική κυβέρνηση. Μετά την Μικρασιατική Καταστροφή η επαναστατική κυβέρνηση απομακρύνει από τον θρόνο των Αθηνών τον Θεόκλητο και δια αριστίνδην Συνόδου εκλέγει Αρχιεπίσκοπο τον αρχιμανδρίτη Χρυσόστομο Παπαδόπουλο…

            Ο νέος Αρχιεπίσκοπος επιχείρησε να επαναφέρει την Ιεραρχία στην κανονική τάξη, όμως ο δικτάτορας Θεόδ. Πάγκαλος είχε άλλη άποψη… Φερόμενος αυταρχικώς προς την Εκκλησία, όπως και προς όλους τους Ελλαδίτες, επέβαλε την ματαίωση της Ιεραρχίας, την οποία είχε συγκαλέσει ο Αρχιεπίσκοπος, επειδή εκείνος δεν είχε δώσει σχετική έγκριση... Για να επιβάλει τη ματαίωσή της διέταξε να επέμβουν δυνάμεις της Αστυνομίας και να απαγορεύσουν την κίνηση των Μητροπολιτών προς την Αθήνα!

            Επέμβαση και μάλιστα σε εκλογή Αρχιεπισκόπου Αθηνών υπήρξε και επί δικτατορίας Μεταξά. Η Ιεραρχία της Εκκλησίας της Ελλάδος συνεκλήθη στις 5 Νοεμβρίου 1938 και κατά την εκλογή ο Μητροπολίτης Κορίνθου Δαμασκηνός έλαβε 31 ψήφους και ο από Τραπεζούντος Χρύσανθος 30. Το καθεστώς και το παλάτι ήθελαν τον Χρύσανθο. Τρεις Μητροπολίτες, που ήσαν φιλικοί προς το καθεστώς, προσέφυγαν στο Συμβούλιο της Επικρατείας και αυτό ακύρωσε την εκλογή του Δαμασκηνού. Στη συνέχεια η δικτατορική κυβέρνηση με αναγκαστικό νόμο αφαίρεσε από την Ιεραρχία το δικαίωμα εκλογής Αρχιεπισκόπου Αθηνών (!) και το έδωσε σε 12μελή Σύνοδο, με μέλη Μητροπολίτες φιλικούς προς αυτήν, που φυσικά εξέλεξαν τον Χρύσανθο. Ο Δαμασκηνός εξορίστηκε στη Μονή Φανερωμένης Σαλαμίνας…

            Η πολιτική εξουσία (κυβερνήσεις Ενώσεως Κέντρου και Αποστατών) αναμίχθηκε με αυταρχικότητα στην μη εκλογή Μητροπολιτών επί Αρχιεπισκόπου Αθηνών και πάσης Ελλάδος Χρυσοστόμου (Χατζησταύρου). Τον ίδιον τον Αρχιεπίσκοπο  η δικτατορία των συνταγματαρχών  τον απομάκρυνε από τον θρόνο του με αναγκαστικό Νόμο, δια του οποίου επεξέτεινε το όριο ηλικίας των 80 ετών, που είχε ψηφιστεί στη Βουλή για τους Μητροπολίτες, και στον Αρχιεπίσκοπο. Ο ίδιος ο Αρχιεπίσκοπος με την άρνησή του να παραιτηθεί, παρά την πίεση που δέχθηκε από την χούντα και το παλάτι,  έδειξε εξαιρετική αντοχή και παραδειγματική προσκόλληση στους Ιερούς Κανόνες, χαρακτηριστικά που τον διέκριναν σε όλη του την ποιμαντική ζωή.

Β΄ Μέρος

            Η χούντα μετά την απομάκρυνση του κανονικού Αρχιεπισκόπου κατήργησε την Ιεραρχία και με Αριστίνδην Σύνοδο της αρεσκείας της εξέλεξε ως Αρχιεπίσκοπο τον πρωθιερέα των Ανακτόρων και καθηγητή Πανεπιστημίου Αρχιμανδρίτη Ιερώνυμο Κοτσώνη. Παρέμβαση στην Εκκλησία υπήρξε και από την υπό τον συνταγματάρχη Ιωαννίδη χούντα. Ο Αρχιεπίσκοπος Ιερώνυμος οδηγήθηκε σε παραίτηση και με αναγκαστικό νόμο δημιούργησε μιαν Ιεραρχία, στην οποία δεν συμμετείχαν οι εκλεγέντες επί Αρχιεπισκόπου Ιερωνύμου Μητροπολίτες, ως «αντικανονικοί». Η εν λόγω Ιεραρχία, στη συνεδρία της οποίας παρίστατο και ο τότε Υπουργός Παιδείας Παν. Χρήστου,  εξέλεξε Αρχιεπίσκοπο τον Μητροπολίτη Ιωαννίνων Σεραφείμ, φίλο του δικτάτορος Ιωαννίδη και του Υπουργού Παιδείας.

            Μετά τη Μεταπολίτευση η λαϊκιστική και αριστερής λογικής κυβέρνηση του Α. Παπανδρέου, με υπουργό Παιδείας και Θρησκευμάτων τον μακαρίτη Αντώνη Τρίτση, επιχείρησε να ολοκληρώσει το έργο της Αντιβασιλείας του Όθωνα και να αφαιρέσει από την Εκκλησία την ελάχιστη περιουσία που της είχε απομείνει με τον «αλήστου μνήμης» Νόμο 1700/1987. Κλήρος και λαός ξεσηκώθηκαν κατά της αδικίας, ο Α. Παπανδρέου υπεχώρησε και ο Α. Τρίτσης απομακρύνθηκε από το Υπουργείο, αν και δεν τον αποφάσισε μόνος του … Ο Νόμος είχε ψηφιστεί από το κυβερνόν Κόμμα του ΠΑΣΟΚ με την έγκριση του τότε πρωθυπουργού…

            Ο διάδοχος του Α. Παπανδρέου στην πρωθυπουργία και στην προεδρία του ΠΑΣΟΚ Κων. Σημίτης με τους  συνεργάτες και συμβούλους του ήσαν υπέρ της καθιερώσεως στην Ελλάδα του συστήματος της άθεης Γαλλίας και της περιθωριοποίησης της Ορθόδοξης πίστεως και της Εκκλησίας. Συνεργός τους ο παλαιότερα συντηρητικών αρχών Πρόεδρος της Δημοκρατίας μακαρίτης Κων. Στεφανόπουλος. Απέναντί τους ήταν ο μακαριστός Αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος και η πλειονοψηφία του λαού. Επί των ημερών Σημίτη συνεχίστηκε και εντάθηκε η επιχείρηση ο «εκσυγχρονισμού» και «προοδευτισμού» της κοινωνίας, αρχίζοντας από τη νεολαία. Εν γνώσει τους προωθήθηκε το ξεχαρβάλωμα αρχών και αξιών, η διαστρέβλωση ιστορίας  και πολιτισμικής παράδοσης, η υποβάθμιση της ελληνικής γλώσσας, η επιχείρηση μετατροπής των Ελλήνων σε άμορφη  μάζα, χωρίς Πατρίδα, χωρίς παρελθόν και χωρίς μέλλον...

            Ο «αριστερός» και συνεχιστής του λαϊκισμού του Α. Παπανδρέου Αλέξης Τσίπρας, ως πρωθυπουργός, αυτή τη φορά με τη συμφωνία του Αρχιεπισκόπου Ιερωνύμου, επιχείρησε, εκ νέου, να προωθήσει την γαλλικού τύπου ουδετεροθρησκεία του Κράτους, που πριν θέλησε να επιβάλει ο Κων. Σημίτης. Συγκεκριμένα στο εκ 15 σημείων κοινό ανακοινωθέν  Τσίπρα – Αρχιεπισκόπου, το οποίο παρουσιάστηκε από τους δύο σε εθνική τηλεοπτική μετάδοση,  είχε αποφασιστεί να διαγραφούν από την Ενιαία Αρχή Πληρωμών του Δημοσίου οι 10.000 κληρικοί και  εκκλησιαστικοί υπάλληλοι. Αντί για την πληρωμή από το Δημόσιο  είχε αποφασιστεί να υπάρξει μια ετησία επιδότηση του Κράτους προς την Εκκλησία, αυτή θα περιερχόταν σε ειδικό ταμείο της Εκκλησίας και θα μοιραζόταν με την αποκλειστική ευθύνη Αυτής. Επίσης συμφωνήθηκε από Τσίπρα και Αρχιεπίσκοπο η Εκκλησία να παραιτηθεί από την εκκλησιαστική της περιουσία... Αυτά συνεζητούντο μεταξύ των δύο επί 3,5 χρόνια  χωρίς την έγκριση της Ιεραρχίας, η οποία, όταν Την συγκάλεσε ο Αρχιεπίσκοπος, απέρριψε τη συμφωνία του με τον Αλ. Τσίπρα…  Σημειώνεται ότι κατά τηλεοπτική παρουσία  που είχε ο Αρχιεπίσκοπος με τον Αλ. Τσίπρα, είπε προς αυτόν: «Αν προχωρήσει η δυνατότητα η Εκκλησία να έχει ελευθερία και αυτοτέλεια θα μείνει στην Ιστορία ότι είσθε ο πρώτος που έβαλε σε αυτή την εξέλιξη την υπογραφή του…». Ακολούθησαν χειραψία και ασπασμοί. Κατά την περίοδο κυβέρνησης Τσίπρα σιγή ιχθύος υπήρξε από την ηγεσία της Εκκλησίας, πλην ολίγων εξαιρέσεων, στο θέμα της Συμφωνίας των Πρεσπών, που, εκκλησιαστικά, παραμένει ακανθώδες και, έως τώρα, άλυτο και εθνικά έχει βάλει τη χώρα σε περιπέτειες..

            Συνεχιστής της αντιμετώπισης της Εκκλησίας  από τους Αν. Παπανδρέου, Κων. Σημίτη και Αλ. Τσίπρα ο Κυρ. Μητσοτάκης. Ως πρωθυπουργός, με την άρνηση σημαντικού αριθμού βουλευτών του Κόμματός του και την υποστήριξη των αριστερών και αθέων βουλευτών των Κομμάτων της «Αντιπολίτευσης», πανηγύρισε μαζί με την τότε Πρόεδρο της Δημοκρατίας την ψήφιση του Νόμου, που καθιέρωσε τον «γάμο» των ομοφυλοφίλων και την εκ μέρους τους τεκνοθεσία! Αυτά με την ουσιαστική ανοχή του Αρχιεπισκόπου Ιερωνύμου και των ηγετών της Εκκλησίας, στους οποίους πρόσφατα η κυβέρνηση Μητσοτάκη προσέφερε διπλασιασμό των μισθών τους.

Η Εκκλησία – κλήρος και λαός - πορεύεται επί 2000 χρόνια. Γνώρισε κρίσεις, δοκιμασίες, προδοσίες, κλυδωνίστηκε πολλές φορές, αλλά δεν βυθίστηκε, γιατί Την προστατεύει ο Ιησούς Χριστός. Αυτό θα συνεχιστεί έως το τέλος των αιώνων.-

            ……………………………………………………………………………………………………       

     Για το κείμενο χρησιμοποιήθηκαν τα βιβλία και τα ανάτυπα:

-Γιάννη Καραγιαννόπουλου «Το Βυζαντινό κράτος», Εκδ. Ερμής, Αθήνα, 1983.

-Γερασίμου Κονιδάρη «Σταθμοί εκκλησιαστικής πολιτικής εν Ελλάδι από του Καποδιστρίου μέχρι σήμερον», Εν Αθήναις, 1971.

-Γ. Ν. Παπαθανασόπουλου «Κιβωτός Πατριδογνωσίας – Μορφές του 1821 πριν, κατά και μετά την Επανάσταση», Εκδ. ΤΗΝΟΣ, Αθήνα, 2021.

-«Οι Προκαθήμενοι Αθηνών και πάσης Ελλάδος», Εκδ. Ιεράς Μητροπόλεως Δημητριάδος, Βόλος, 1997.

-Ιωάννου Κωνσταντινίδου «Προκόπιος Β΄ Οικονομίδης Μητροπολίτης Αθηνών» Ανάτυπο από περ/κό «Θεολογία», Εν Αθήναις, 1972.

-Ιωάννου Κωνσταντινίδου «Θεόφιλος Βλαχοπαπαδόπουλος, Μητροπολίτης Αθηνών», Ανάτυπο εκ της «Θεολογίας», Εν Αθήναις, 1972

- Ιωάννου Κωνσταντινίδου «Προκόπιος Γεωργιάδης, Μητροπολίτης Αθηνών», Ανάτυπον εκ της «Θεολογίας», Εν Αθήναις, 1973.

- Παναγιώτου Στάμου «Ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος Χρύσανθος ο από Τραπεζούντος», Αθήναι, 1994.

- Δημοσθένη Κούκουνα «Ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός», Εκδόσεις ΜΕΤΡΟΝ, Αθήνα,1991.

- Ελένης Καπνιά – Αραποστάθη «Σε πρώτο πρόσωπο – Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος Χρυσόστομος Β΄ ο Χατζησταύρου», Εκδ. Τσουκάτου, Αθήνα, 2022

- Φωτίου Οικονόμου «Ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος Σεραφείμ» Β΄ Έκδοση, Αθήναι, 1993.

- Αλέξη Τσίπρα «Ιθάκη», Εκδ. Gutenberg, Αθήνα, 2025