Η νομική διελκυστίνδα μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν για τα Στενά του Ορμούζ

Η νομική διελκυστίνδα μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν για τα Στενά του Ορμούζ

Γράφει ο Νικόδημος Καλλιντέρης, Νομικός

   Από την έναρξη της πολεμικής σύρραξης στη Μέση Ανατολή κάθε είδηση που αφορά τα Στενά του Ορμούζ προκαλεί το παγκόσμιο ενδιαφέρον λόγω της ιλιγγιώδους σημασίας τους για την ενεργειακή κάλυψη του πλανήτη. Το Ιράν έσπευσε από τις πρώτες στιγμές του πολέμου να περιορίσει δραστικά τη διέλευση των πλοίων από ένα πέρασμα από όπου διέρχεται το 20% της παγκόσμιας παραγωγής αργού πετρελαίου και το 20% του διεθνώς παραγόμενου υγροποιημένου φυσικού αερίου (στοιχεία από το U.S. Energy Information Administration).

    Στο παρόν άρθρο επιχειρούμε μια συνοπτική παρουσίαση των νομικών πτυχών της διαμάχης για τα Στενά του Ορμούζ με όσο το δυνατόν απλό και κατανοητό τρόπο. Εισαγωγικά να σημειώσουμε ότι το γεγονός ότι παραβιάζεται το διεθνές δίκαιο δεν σημαίνει ότι αυτό δεν υπάρχει και δεν επενεργεί ως ένα βαθμό στις διακρατικές σχέσεις. Ακόμα και οι πιο ισχυροί παίκτες στο διεθνές σύστημα πριν χαράξουν πολιτικές λαμβάνουν υπόψη τους καί τη διεθνοδικαιϊκή διάσταση ή προσπαθούν να ενδύσουν τις συμπεριφορές τους με κανόνες διεθνούς δικαίου για την έξωθεν καλή μαρτυρία.

    Από την άποψη του διεθνούς δικαίου το Ιράν δεν επιτρέπεται να περιορίσει πλήρως τη διέλευση από τα Στενά του Ορμούζ αλλά υπάρχει αρκετή νομική ασάφεια προκειμένου να μπορεί να κάνει τη ζωή δύσκολη στα διερχόμενα πλοία.

   Ένα πολύ σημαντικό τμήμα των στενών βρίσκεται εντός της αιγιαλίτιδας ζώνης του Ιράν αλλά από την άλλη το Ιράν δεν είναι συμβεβλημένο μέρος στη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το δίκαιο της θάλασσας (UNCLOS) που ρυθμίζει τί μπορεί να πράξει ένα κράτος εντός της. Η κατάσταση περιπλέκεται έτι περαιτέρω καθώς υπάρχουν και κανόνες διεθνούς δικαίου (π.χ. διεθνές έθιμο) που δεσμεύουν τα κράτη είτε έχουν υπογράψει μια Σύμβαση είτε όχι.

   Τα Στενά του Ορμούζ είναι κατ’ εξοχήν περίπτωση στην οποία εφαρμόζεται ο πλους διέλευσης (“transit passage”) γιατί συνδέουν τον Περσικό Κόλπο με την ανοιχτή θάλασσα μέσω του Κόλπου του Ομάν χωρίς να υπάρχει εναλλακτική θαλάσσια διαδρομή. Σύμφωνα με τους κανόνες του πλου διέλευσης που προβλέπονται στη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το δίκαιο της θάλασσας, τα πλοία έχουν σχεδόν απεριόριστο δικαίωμα να διέρχονται χωρίς το παράκτιο κράτος να επιτρέπεται να τα εμποδίσει (άρθρα 37-44 της UNCLOS).

    Το Ιράν ισχυρίζεται ότι στα Στενά του Ορμούζ εφαρμόζεται το καθεστώς της αβλαβούς διέλευσης (“innocent passage”) που του δίνει την εξουσία για έλεγχο των διερχόμενων πλοίων. Οι κανόνες της αβλαβούς διέλευσης έχουν και εθιμικό χαρακτήρα στο διεθνές δίκαιο (βλ. απόφαση του Δικαστηρίου της Χάγης για τα στενά της Κέρκυρας) και επομένως δεσμεύουν το Ιράν παρά το γεγονός ότι δεν είναι συμβεβλημένο μέρος στη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το δίκαιο της θάλασσας.

   H αβλαβής διέλευση ενός πλοίου μέσα στην αιγιαλίτιδα ζώνη ενός παράκτιου κράτους υπόκειται σε περιορισμούς, όπως π.χ. η δυνατότητα του παράκτιου κράτους να αναστέλλει προσωρινά τη διέλευση πλοίων με ξένη σημαία ή η υποχρέωση των υποβρυχίων να πλέουν στην επιφάνεια της θάλασσας.

   Επί της ουσίας, το Ιράν στην επιχειρηματολογία του κάνει έναν πονηρό νομικό ελιγμό καθώς απορρίπτει μεν τους κανόνες του δικαίου της θάλασσας που ταιριάζουν με την γεωγραφία της περιοχής των Στενών του Ορμούζ, επιλέγει δε να αντλήσει την όποια νομιμοποίηση του από εθιμικούς κανόνες του διεθνούς δικαίου.

    Από την άλλη, οι ΗΠΑ υποστηρίζουν εδώ και καιρό (βλ. το Commander's Handbook on the Law of Naval Operations, Μάρτιος 2022) ότι τα Στενά του Ορμούζ είναι σημείο που εφαρμόζεται ο πλους διέλευσης (“transit passage”) και ότι οι κανόνες του πλου διέλευσης έχουν πλέον εθιμικό χαρακτήρα οπότε εφαρμόζονται από όλους. Ωστόσο, ο εθιμικός και άρα δεσμευτικός για όλους χαρακτήρας του πλου διέλευσης αμφισβητείται σοβαρά (βλ. την επιστημονική δημοσίευση “Notes on transit passage through straits and Customary law” του Καθηγητή και Διεθνούς Δικαστή Tullio Treves), γεγονός που επιτρέπει στο Ιράν να κάνει τις νομικές του ακροβασίες προς υπεράσπιση των συμφερόντων του.

    Από νομικής άποψης οι ΗΠΑ έχουν την ορθή θέση ως προς τους εφαρμοστέους κανόνες στα Στενά του Ορμούζ (πλους διέλευσης ή transit passage) και το Ιράν έχει την ορθή θέση ως προς τον εθιμικό χαρακτήρα των κανόνων που επικαλείται (αβλαβής διέλευση ή innocent passage). Αλλά κανείς από τους δύο δεν λέει πλήρως τι ισχύει διεθνοδικαιϊκά προκειμένου να εξυπηρετηθούν οι στρατηγικοί στόχοι του.

    Οι ΗΠΑ βέβαια δεν έχουν υπογράψει τη Σύμβαση για το δίκαιο της θάλασσας και γι’ αυτό υποστηρίζουν ότι o πλους διέλευσης έχει εθιμικό χαρακτήρα και συνεπώς δεσμεύει και το Ιράν. Αλλά αν αυτό ισχύει, το ίδιο μπορεί να επικαλεστεί και το Ιράν για τις ΗΠΑ ως προς την αβλαβή διέλευση. Με άλλα λόγια οι ΗΠΑ επικαλούνται κανόνες δικαίου που δεν έχουν υπογράψει μόνο και μόνο για να καταδείξουν την παρανομία της συμπεριφοράς του Ιράν.

    Το Ιράν βάσει των κανόνων της αβλαβούς διέλευσης (άρθρα 17 - 32 της UNCLOS) δεν μπορεί να παρεμποδίσει τα διερχόμενα πλοία αδιακρίτως βάσει της σημαίας τους αλλά μόνο όσα θεωρούνται απειλή για την ασφάλειά του.

   Επιπλέον, οι ενέργειες που κάνει μέχρι σήμερα το Ιράν στα Στενά του Ορμούζ δεν μπορούν να χαρακτηριστούν από νομικής άποψης «ναυτικός αποκλεισμός» (“blockade”), όρος που δημοσιογραφικά έχει χρησιμοποιηθεί πολύ, γιατί αυτός προϋποθέσει αποτελεσματική (“effective”) και εν τοις πράγμασι παρεμπόδιση όλων των πλοίων. Χωρίς την εφαρμογή των κανόνων για τον «ναυτικό αποκλεισμό», το Ιράν δεν έχει, βάσει του διεθνούς δικαίου, την εξουσία να σταματά και να ελέγχει ουδέτερα πλοία (άρθρα 93-104 του San Remo Manual on International Law Applicable to Armed Conflicts at Sea).

    Τέλος, σύμφωνα με δημοσιογραφικές αναφορές διεθνών δικτύων ενημέρωσης το Ιράν έχει εγκαταστήσει υποθαλάσσιες νάρκες στα Στενά του Ορμούζ. Αυτή η πράξη δεν είναι επιτρεπτή κατά το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο καθώς με τις νάρκες πλήττονται αδιακρίτως τόσο στρατιωτικοί όσο και πολιτικοί στόχοι, δεν μπορεί να εφαρμοστεί με τις υποθαλάσσιες νάρκες η αρχή της αναλογικότητας μεταξύ προκληθείσας ζημιάς και στρατιωτικού κέρδους και τέλος δεν μπορούν να ληφθούν προληπτικά μέτρα για να περιοριστεί η ζημιά σε πολιτικούς στόχους.