Η αχίλλειος πτέρνα των ψηφιακών κοινωνιών

Η αχίλλειος πτέρνα των ψηφιακών κοινωνιών

Γράφει ο Νικόδημος Καλλιντέρης, Νομικός

Σύμφωνα με μια εντελώς πρόσφατη έκθεση ενός εξειδικευμένου οργανισμού των Ηνωμένων Εθνών, της Διεθνούς Ένωσης Τηλεπικοινωνιών (International Telecommunication Union), «μια ψηφιακή πανδημία είναι ένα πιθανό σενάριο».

Το γεγονός ότι οι σύγχρονες κοινωνίες έχουν οργανωθεί έτσι ώστε όλα τα κρίσιμα συστήματα να εξαρτώνται από ψηφιακές υποδομές (π.χ. ηλεκτρική ενέργεια, τράπεζες, μεταφορές, υγεία, δημόσια διοίκηση, ειδοποιήσεις κινδύνου, εφοδιαστικές αλυσίδες κ.λπ.) καθιστά μια πιθανή δυσλειτουργία τους μια εφιαλτική έκβαση με σοβαρές επιπτώσεις.  Αναμφίβολα οι ψηφιακές υποδομές αύξησαν κατακόρυφα την απόδοση σε πολλά πεδία αλλά ταυτόχρονα δημιούργησαν νέες - αόρατες κάποιες φορές - ευπάθειες.

Στις αρχές Μαΐου του 2026, η Διεθνής Ένωση Τηλεπικοινωνιών παρουσίασε την εμβληματική της έκθεση με τίτλο «Όταν τα ψηφιακά συστήματα αποτυγχάνουν: μια έκθεση εμπειρογνωμόνων σχετικά με τους κρυφούς κινδύνους του ψηφιακού μας κόσμου» (“When digital systems fail: an expert report on the hidden risks of our digital world”), σε συνεργασία με το Γραφείο των Ηνωμένων Εθνών για τη Μείωση του Κινδύνου Καταστροφών (United Nations Office For Disaster Risk Reduction) και τη Σχολή Διεθνών Υποθέσεων Sciences Po στο Παρίσι.

Η έκθεση υποστηρίζει ότι οι ψηφιακές διακοπές σπάνια μένουν απομονωμένες λόγω της διαλειτουργικότητας και της συνδεσιμότητας των συστημάτων. Μπορεί να ξεκινήσουν ως τοπική βλάβη και να εξαπλωθούν διατομεακά και διασυνοριακά. Έτσι, ο τελικός αριθμός των ανθρώπων που επηρεάζονται μπορεί να είναι έως και δέκα φορές μεγαλύτερος από όσους εκτέθηκαν στο πρωταρχικό γεγονός.

Η έκθεση προσομοιώνει τρία σενάρια που προκύπτουν από φυσικές καταστροφές και θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε μια ολοκληρωτική «κυβερνοπανδημία», κατά την οποία δεν λειτουργούν οι τηλεπικοινωνίες και το διαδίκτυο, οι πληρωμές δεν μπορούν να πραγματοποιηθούν, τα νοσοκομεία χάνουν την πρόσβαση στα ιατρικά δεδομένα ασθενών και οι ειδοποιήσεις έκτακτης ανάγκης δεν φτάνουν στους αποδέκτες.

Eνώ οι ετήσιες ασκήσεις Cyber Polygon του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ (WEF) και της Interpol διεξάγουν προσομοιώσεις  κυβερνοεπιθέσεων που προκαλούν «ψηφιακή πανδημία», η έκθεση της Διεθνούς Ένωσης Τηλεπικοινωνιών εξετάζει τρία φυσικά φαινόμενα που θα μπορούσαν να καταστρέψουν την υποδομή που αποτελεί την ψηφιακή ραχοκοκαλιά της σύγχρονης κοινωνίας.

Τα τρία σενάρια περιλαμβάνουν μεταβολές στον διαστημικό καιρό (π.χ. ηλιακά φαινόμενα και γεωμαγνητικές καταιγίδες που θα μπορούσαν να προκαλέσουν βλάβες στα ψηφιακά συστήματα και να διαταράξουν τις επικοινωνίες όπως το Carrington Event του 1859), καύσωνες και παρατεταμένες ξηρασίες που θα προκαλούσαν αδυναμία ψύξης των κέντρων δεδομένων (data centers) και υποθαλάσσια ηφαίστεια που ενδεχομένως θα προκαλούσαν βλάβες σε υποθαλάσσια καλώδια.

Σύμφωνα με την έκθεση, η ικανότητά μας να ανταπεξέλθουμε στην καθημερινότητά μας χωρίς την εξάρτηση από τον ψηφιακό κόσμο έχει απομειωθεί σημαντικά. Σχεδόν σε όλους τους τομείς, οι αναλογικές δεξιότητες και οι εναλλακτικές επιλογές είναι ανύπαρκτες ή δεν δοκιμάζονται πλέον. Όταν τα ψηφιακά συστήματα αποτυγχάνουν σε μεγάλη κλίμακα, οι χειροκίνητες εναλλακτικές επιλογές συχνά δεν μπορούν να επιφέρουν την επιθυμητή λύση. Ως εκ τούτου, οι συγγραφείς συνιστούν στους δημόσιους και ιδιωτικούς φορείς να εξασφαλίζουν πάντα αναλογικές δυνατότητες ως εναλλακτική και να δίνουν έμφαση στις αναλογικές δεξιότητες των ανθρώπων.

Ας πάμε να δούμε το πρώτο σενάριο που κατά την έκθεση θα μπορούσε να προκαλέσει μια «ψηφιακή πανδημία». Σύμφωνα με τους συντάκτες της, ο διαστημικός καιρός δεν είναι ενταγμένος στα εθνικά μητρώα κινδύνου καταστροφών στις περισσότερες χώρες. Οι ηλιακές καταιγίδες, τα διαστημικά σκουπίδια και άλλα εξωγήινα γεγονότα γεγονότα θα μπορούσαν να θέσουν εκτός λειτουργίας δορυφόρους, επικοινωνίες και δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας, οδηγώντας τις κοινωνίες σχεδόν σε πλήρη ακινητοποίηση.

Ιδίως ως προς το οικονομικό πεδίο που τείνει να λειτουργεί κατά κύριο ρόλο ψηφιακά, μια τυχόν βλάβη στους δορυφόρους θα προκαλέσει αδυναμία συγχρονισμού των συναλλαγών με αποτέλεσμα την απόρριψή τους και την παράλυση του χρηματοπιστωτικού συστήματος.

Ο διαστημικός καιρός θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια «ψηφιακή πανδημία» με περαιτέρω αλυσιδωτές επιπτώσεις, σύμφωνα με τα σενάρια της έκθεσης: επιβράδυνση της θαλάσσιας ναυσιπλοΐας, παύση λειτουργίας των αυτόνομων αυτοκινήτων, δυσκολίες στις αερομεταφορές, αδυναμία πρόσβασης στους ψηφιακούς ιατρικούς φακέλους των ασθενών στα νοσοκομεία, παύση των ηλεκτρονικών συναλλαγών και προσφυγή στη χρήση μετρητών, επιπτώσεις στα ψηφιακά συστήματα διαχείρισης της κυκλοφορίας στους αστικούς ιστούς, προβλήματα ενεργειακής τροφοδοσίας στα κέντρα δεδομένων κ.λπ.

Η έκθεση σημειώνει ότι οι εκτιμήσεις για την πιθανότητα ενός τέτοιου γεγονότος την επόμενη δεκαετία διαφέρουν πολύ, από κάτω του 2% έως περίπου το 12%, ανάλογα με το μοντέλο. Αναφέρει επίσης ότι μελέτη της κορυφαίας αγοράς ασφαλίσεων Lloyd’s of London εκτίμησε πιθανές ζημιές στη Βόρεια Αμερική μεταξύ 0,6 και 2,6 τρισεκατομμυρίων δολαρίων.

Κατά το δεύτερο σενάριο του παρατεταμένου καύσωνα και ξηρασίας (π.χ. ο καύσωνας του 2003 με 70.000 επιπλέον θανάτους στη Δυτική Ευρώπη) οι συνέπειες στην ψηφιακή υποδομή είναι εξίσου δραματικές: μεγάλες καθυστερήσεις στα δίκτυα κινητής τηλεφωνίας, αύξηση κατά 34% του χρόνου απόκρισης σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης στην πληγείσα περιοχή, παύση των ηλεκτρονικών συναλλαγών, αδυναμία δρομολόγησης ασθενοφόρων και ανταλλαγής δεδομένων ασθενών κ.λπ.

Κατά το τρίτο σενάριο του υποθαλάσσιου ηφαιστείου (π.χ. έκρηξη του ηφαιστείου Hunga Tonga-Hunga Ha’apai το 2022) οι προκαλούμενες βλάβες είναι εξίσου εκτεταμένες. Σύμφωνα με την έκθεση, τα μερικές εκατοντάδες υποβρύχια καλώδια μεταφέρουν πάνω από το 99% της διεθνούς κίνησης στο διαδίκτυο. Υπάρχουν εμπορικά συμβόλαια για την επισκευή τους αλλά είναι γεωγραφικά περιορισμένη.

Η προσομοίωση σε αυτό το σενάριο εξελίσσεται ως εξής: αρκετά καλώδια κόβονται, οι επιχειρήσεις δεν μπορούν να διευθετήσουν τις πληρωμές εισαγωγών, οι λιμενικές λειτουργίες επιβραδύνονται κατά 60% καθώς το λογισμικό logistics, που εξαρτάται από υπηρεσίες cloud καθίσταται απρόσιτο, οι μονάδες υγείας που έχουν τα ιατρικά δεδομένα ασθενών σε υπηρεσίες cloud χάνουν την πρόσβαση κ.λπ.

Ασφαλώς, η ανθεκτικότητα των κρίσιμων ψηφιακών υποδομών και η προστασία βασικών δημόσιων λειτουργιών αφορούν την άμυνα και την εθνική ασφάλεια των κρατών και αγγίζουν τα ευαίσθητα πεδία των διεθνών σχέσεων και των γεωπολιτικών ισορροπιών. Η πολιτική προστασία των κρατών πλέον οφείλει να λαμβάνει υπόψη πέραν των κυβερνοαπειλών και τις μη σκόπιμες βλάβες υποδομών (“non-intentional disruptions of material infrastructure”) που έχουν τη δική τους δυναμική. Όταν υπολειτουργούν τα ψηφιακά συστήματα, δεν πλήττεται μόνο η οικονομία ή η καθημερινότητα των πολιτών. Πλήττεται και η κρατική ισχύς.

Καταλήγοντας θα λέγαμε ότι η έκθεση αποτελεί μια ανησυχητική προειδοποίηση ότι η σύγχρονη κοινωνία έχει γίνει ψηφιακά εξαρτημένη πιο γρήγορα από όσο έχει γίνει ψηφιακά ανθεκτική. Οι μεγάλες ψηφιακές κρίσεις στο μέλλον μπορεί να εκκινούνται εντελώς «αθόρυβα» (π.χ. ένα κέντρο δεδομένων που υπερθερμαίνεται, ένα υποθαλάσσιο καλώδιο που κόβεται, ένας δορυφόρος που αποσυνδέεται, ένα δίκτυο ρεύματος που παύει να λειτουργεί κ.λπ.) αλλά οι επιπτώσεις τους λόγω της συνδεσιμότητας μπορεί να μετατραπούν σε κρίσεις δημόσιας υγείας, πληρωμών, επικοινωνιών, δημόσιας τάξης,  εμπιστοσύνης στους θεσμούς κ.α.

Defence-point