ΜΙΑ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΚΡΙΤΙΚΗ
Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΠΑΓΙΔΑ ΤΟΥ ΟΡΟΥ
«ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑ» ΣΤΙΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ
Στὶς μέρες μας ἀκοῦμε συχνὰ νὰ χαρακτηρίζονται κάποιοι συνάνθρωποί μας ὡς «τοξικοί». Ἂν καὶ ἐκ πρώτης ὄψεως φαίνεται ἀκριβὴς περιγραφὴ γιὰ ὅσους μᾶς δυσκολεύουν ἢ μᾶς στενοχωροῦν, κρύβει μία βαθύτερη προβληματικὴ ποὺ ἀκουμπᾶ τὰ ὅρια τῆς μαγείας καὶ τοῦ ἀποκρυφισμοῦ. Γιὰ τὸν ἄνθρωπο ποὺ δὲν γνωρίζει τὶς θεωρίες τῆς «Νέας Ἐποχῆς», ἡ σύνδεση αὐτὴ ἴσως φανεῖ ὑπερβολική. Ὅμως ἡ λογικὴ τῆς τοξικότητας βασίζεται στὴν ἰδέα ὅτι ὁ ἄλλος δὲν εἶναι ἁπλῶς δύσκολος στὸν χαρακτήρα, ἀλλὰ ἐκπέμπει μία «ἀρνητικὴ ἐνέργεια» ποὺ μᾶς δηλητηριάζει — μία ἀντίληψη ποὺ ἀναβιώνει παλιὲς προλήψεις ὅπως τὸ «κακὸ μάτι» ἢ τὴ «γρουσουζιά», ντυμένες μὲ σύγχρονο, δῆθεν ἐπιστημονικὸ μανδύα.
Ἡ κρυμμένη μεταφυσικὴ τῶν ψυχολογικῶν σχολῶν
Γιὰ νὰ κατανοήσουμε πῶς ἐπικράτησε ὁ ὅρος, πρέπει νὰ ἀνατρέξουμε στὶς θεμελιώδεις σχολὲς τῆς σύγχρονης ψυχολογίας. Αὐτὲς παρουσιάζονται συχνὰ ὡς «ἀθῶες» ἐπιστῆμες, καθαρὰ ἐμπειρικές. Ὅμως κουβαλοῦν κοσμοθεωρίες μὲ ἔντονες πνευματικὲς καταβολές.
Ἡ ψυχαναλυτικὴ σχολή, παρὰ τὸν ὑλιστικό της χαρακτήρα, δὲν ἔμεινε ἀνεπηρέαστη καθώς ὁ Φρόυντ ἐνεπλάκη σὲ πειράματα παραψυχολογίας (μεταφορὰ σκέψης), ἐνῶ ὁ Γιουνγκ, μὲ ἀρχέτυπα, συλλογικὸ ἀσυνείδητο καὶ συγχρονικότητα, οἰκοδόμησε μεταφυσικὴ κοσμοθεωρία κοντὰ στὴν ἀλχημεία καὶ τὸν γνωστικισμό. Ἡ Gestalt ἐπηρεάστηκε ἀπὸ τὸν Βουδισμὸ Zen, ἡ ἀνθρωπιστικὴ ψυχολογία (Ρότζερς, Μάσλοου) ἀπὸ ἀνατολικὲς πνευματικότητες (αὐτοπραγμάτωση χωρὶς Θεό, ἐσωτερικὴ θεότητα). Ὁ Γιάλομ, στὴν ὑπαρξιακή του προσέγγιση, θέτει τὸ ἄγχος τοῦ θανάτου καὶ τὴν ἀνοησία ὡς θεμελιακὲς συνθῆκες χωρὶς μεταφυσικὴ ἀσφάλεια. Ἀκόμα καὶ ἡ γνωσιακὴ-συμπεριφορικὴ θεραπεία, ἡ πιὸ «δυτική», κουβαλᾶ κρυφὴ ἠθικὴ φιλοσοφία —σχεδὸν στωική— ποὺ ἀγνοεῖ τὴν παράδοση τῆς Χάρης.
Ἡ γέννηση καὶ ἡ πολιτικοποίηση τοῦ ὅρου «τοξικότητα»
Ὁ ὅρος «τοξικότητα» δὲν προέρχεται ἀπὸ τὴν κλασικὴ ψυχανάλυση, ἀλλὰ ἀπὸ τὴν ὁλιστικὴ ἰατρικὴ καὶ τὰ ἐσωτεριστικὰ ρεύματα τῶν ΗΠΑ τῆς δεκαετίας τοῦ ’70-’80, ὅπου ἡ ἰδέα ὅτι κάποιοι ἄνθρωποι «μολύνουν τὸ ἐνεργειακό σου πεδίο» ἦταν κοινή. Τὸ βιβλίο τῆς Λίλιαν Γκλας Toxic People (1995) τὸν ἔκανε λαϊκό, ἀλλὰ ἡ ἔννοια ὑπῆρχε ἤδη σὲ κύκλους «καθαρισμῶν» καὶ «προστασιῶν» ἀπὸ «ἀρνητικὲς ἐνέργειες» — πρακτικὲς ποὺ θυμίζουν μαγεία.
Ὁ ὅρος παρέμεινε στὸ περιθώριο μέχρι τὰ μέσα τῆς δεκαετίας τοῦ 2010, ὅταν βρῆκε τὴν πραγματική του ἔκρηξη μέσῳ τοῦ κινήματος τῆς «πολιτικῆς ὀρθότητας» (woke). Συνέπεσε μὲ τὸ #MeToo (2017) καὶ τὶς συζητήσεις γιὰ φυλετικὴ καὶ ἐρωτικὴ δικαιοσύνη, μετατρεπόμενος σὲ ἐργαλεῖο ἰδεολογικῆς ταυτοποίησης. Τὸ 2018, τὸ Oxford Dictionary ἀνεκήρυξε τὸ «toxic» Λέξη τῆς Χρονιᾶς, μὲ 45% αὔξηση στὶς ἀναζητήσεις.
Ἡ φράση «τοξικὴ ἀρρενωπότητα» (toxic masculinity), ποὺ ἀρχικὰ ἐπινοήθηκε ἀπὸ τὸ mythopoetic men’s movement τῶν 1980s (Shepherd Bliss κ.ἄ.) γιὰ νὰ περιγράψει μιὰ «δηλητηριώδη» μορφὴ ἀρρενωπότητας ἀπὸ σύγχρονη κοινωνία, υἱοθετήθηκε πλέον ὡς σύνθημα καταδίκης ὁλόκληρων ὁμάδων. Βεβαίως, ἡ κριτικὴ σὲ βλαβερὲς συμπεριφορὲς —βία, σεξισμό, χειραγώγηση— εἶναι ἀπαραίτητη καὶ δίκαιη. Ὅμως ὁ ὅρος συχνὰ ξεπερνᾶ τὴν περιγραφὴ καὶ γίνεται πολωτικὸ στίγμα καθώς ὁ «τοξικὸς» δὲν εἶναι πιὰ ὁ ἄνθρωπος μὲ προβληματικὸ χαρακτήρα, ἀλλὰ ὁ φορέας «ἀναχρονιστικῶν» ἰδεῶν, ὁ «προνομιοῦχος» ποὺ πρέπει νὰ σιωπήσει. Ἡ γλῶσσα τῆς «μόλυνσης» χρησιμοποιεῖται πλέον γιὰ πολιτικὲς διακρίσεις, λογοκρισία καὶ ἰδεολογικὴ «κάθαρση» — ἡ ἴδια μεταφυσικὴ τῆς Νέας Ἐποχῆς (ἀρνητικὴ ἐνέργεια, ἀπομόνωση) σὲ κοσμικὸ πλαίσιο.
Ἡ σύγκρουση μὲ τὴν ὀρθόδοξη ἀνθρωπολογία
Γιὰ τὴν Ἐκκλησία, κάθε ἄνθρωπος παραμένει «εἰκόνα Θεοῦ», ὅσο ἐμπαθὴς κι ἂν εἶναι. Δὲν ὑπάρχουν ἄνθρωποι «δηλητήριο» ἀπὸ τὴ φύση τους — ὑπάρχουν πάθη (ἐγωισμός, ζήλεια, θυμός) ποὺ δημιουργοῦν συγκρούσεις, ἀλλὰ δὲν ἀλλοιώνουν τὴν ἱερότητα τοῦ προσώπου. Ὅταν υἱοθετοῦμε τὴ γλῶσσα τῆς τοξικότητας, βλέπουμε τὸν ἄλλο ὡς «ἐχθρὸ» ποὺ μᾶς «μολύνει», ἀναιρώντας τὴν εὐαγγελικὴ ἀγάπη πρὸς πάντες. Ἡ σχέση γίνεται «πεδίο» πρὸς «πεδίο», ὄχι πρόσωπο πρὸς πρόσωπο. Ἡ ἐντολὴ «ἀγάπα τὸν πλησίον σου ὡς σεαυτόν» (Ματθ. 22,39) δὲν εἶναι ἁπλὴ προτροπὴ γιὰ καλὴ συμπεριφορά, ἀλλὰ κάλεσμα σὲ θυσιαστικὴ ἀγάπη ποὺ ἀντανακλᾶ τὴν ἀγάπη τοῦ Θεοῦ. Σημαίνει νὰ βλέπεις στὸν ἄλλο τὴν ἴδια σου τὴν ὕπαρξη, τὴν ἴδια εἰκόνα Θεοῦ, καὶ νὰ ἐπιδιώκεις τὴ σωτηρία του ὅπως τὴ δική σου — ἀκόμα καὶ ὅταν εἶναι ἐχθρὸς ἢ πνευματικὰ ἀσθενής. Ὁ Κύριος δὲν εἶπε «ἀγάπα μόνο τοὺς ὑγιεῖς καὶ τοὺς εὐχάριστους», ἀλλὰ «ἀγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν» (Ματθ. 5,44), δείχνοντας ὅτι ἡ ἀγάπη δὲν ὑπολογίζει κινδύνους ἢ «μόλυνση».
Ἀντίθετα, ἡ λογικὴ τῆς «τοξικότητας» μετατρέπει τὸν πλησίον σὲ ἀπειλὴ ποὺ πρέπει νὰ ἀποκοπεῖ γιὰ νὰ προστατευθεῖ τὸ «ἐγώ» μου. Ἐδῶ ἡ ἀγάπη γίνεται ὑπολογιστική καὶ προστατευτική, ἐνῶ στὴν Εὐαγγελικὴ ἐντολὴ εἶναι ἀπροϋπόθετη καὶ σταυρική. Ἡ μία φοβᾶται τὴ «μόλυνση» καὶ ἀπομονώνει· ἡ ἄλλη ἀγκαλιάζει τὸν πληγωμένο καὶ τὸν μεταμορφώνει διὰ τῆς Χάριτος. Ἡ Ὀρθόδοξη παράδοση γνωρίζει καλὰ τὴ διάκριση (νὰ ἀποφεύγουμε βλαβερὲς συναναστροφὲς γιὰ νὰ μὴν πέσουμε σὲ πειρασμό), ἀλλὰ αὐτὴ ἡ ἀπόσταση γίνεται μὲ πόνο, προσευχή καὶ ἐλπίδα γιὰ τὴν ἐπιστροφὴ τοῦ ἀδελφοῦ — ὄχι μὲ δαιμονοποίηση ἢ ἀπέχθεια. Αὐτὴ ἡ νοοτροπία ὁδηγεῖ σὲ ἰδιότυπο μυστικισμό γιατί ἀντὶ νὰ ἐμπιστευόμαστε τὴ Χάρη, ἀσχολούμαστε μὲ «τεχνικὲς προστασίας» ἀπὸ «τοξικούς», «καθαρισμοὺς» καὶ φόβο μόλυνσης. Ὁ ἄλλος δὲν εἶναι πλέον ὁ πλησίον ποὺ καλεῖται σὲ μετάνοια, ἀλλὰ «κακόβουλο ὄν» ποὺ πρέπει νὰ ἀποφεύγουμε.
Ἡ μόδα τῆς «τοξικότητας» μεταφέρει ἀντιλήψεις τῆς Νέας Ἐποχῆς στὴν καθημερινότητα, ἀπαξιώνοντας τὸ «πρόσωπο» καὶ μαθαίνοντάς μας νὰ κρίνουμε αὐστηρὰ καὶ νὰ θεωροῦμε τὸν ἑαυτό μας θῦμα. Μᾶς ὁδηγεῖ σὲ διαχείριση «ἐνεργειῶν» ἀντὶ διακονίας ἀγάπης.
Ἡ ὀρθόδοξη στάση μᾶς καλεῖ σὲ πνευματικὴ ἀνδρεία. Ἡ ταπείνωση καὶ ἡ ἀγάπη δὲν φοβοῦνται νὰ πληγωθοῦν. Μὲ ἐμπιστοσύνη στὴ Χάρη, δὲν χρειαζόμαστε «προστασίες» ἀπὸ συνανθρώπους, ἀλλὰ διάκριση. Μόνο ἔτσι ὁ ἄλλος παύει νὰ εἶναι «τοξικὴ ἀπειλή» καὶ γίνεται ἡ ὁδὸς γιὰ τὴ σωτηρία μας. «Ἀγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν», εἶπε ὁ Κύριος, καὶ αὐτὴ ἡ ἐντολὴ δὲν ἀκυρώνεται ἀπὸ καμία σύγχρονη μόδα, ὅσο «ἐπιστημονικὴ» κι ἂν δείχνει.
Ι.Ν.ΑΓΙΩΝ ΤΑΞΙΑΡΧΩΝ ΙΣΤΙΑΙΑΣ
https://www.entaksis.gr/toxic/
ΠΗΓΕΣ & ΒΟΗΘΗΜΑΤΑ:
•https://www.amazon.com/Toxic-People-Lillian-Glass/dp/0684803151https://www.goodreads.com/book/show/580409.Toxic_Peoplehttps://toxicpeople.blog/abouthttps://www.drlillianglass.com/wp-content/uploads/2015/06/Toxic-People_ebook.pdf
•https://en.wikipedia.org/wiki/Toxic_masculinityhttps://www.theatlantic.com/ideas/archive/2023/08/heroic-toxic-masculinity-boys/675172https://www.gq.com/story/the-strange-history-of-toxic-masculinityhttps://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09589236.2025.2493260
•https://languages.oup.com/word-of-the-year/2018https://www.theguardian.com/books/2018/nov/15/toxic-oxford-dictionaries-word-of-2018https://www.npr.org/2018/11/15/668041894/toxic-is-oxford-dictionaries-word-of-2018https://www.nytimes.com/2018/11/14/arts/toxic-oxford-word-of-the-year-2018.html
•https://www.freud.org.uk/2024/07/09/psychoanalysis-with-children-a-brief-journeyhttps://doi.org/10.5422/fordham/9780823284115.003.0005
•https://www.jungiananalysts.org.uk/wp-content/uploads/2018/07/C.-G.-Jung-Collected-Works-Volume-9i_-The-Archetypes-of-the-Collective-Unconscious.pdfhttps://en.wikipedia.org/wiki/Jungian_archetypeshttps://graham-pemberton.medium.com/archetypes-and-the-collective-unconscious-jung-and-synchronicity-e18fd373cfb5
•https://www.stonewaterzen.org/2020/02/gestalt-psychotherapy-and-zen-similarities-and-differences-jutta-keijo-pieperhttps://spiritualpc.net/wp-content/uploads/2022/08/03_boyali.pdfhttps://www.gestaltassociates.org/faculty-articles/an-exploration-of-the-zen-kong-an-and-gestalt-impasse
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου