Άγιοι της Εκκλησίας που προσέφυγαν κατά αποφάσεων καθαίρεσης, αφορισμού ή εξορίας

Άγιοι της Εκκλησίας που προσέφυγαν κατά αποφάσεων καθαίρεσης, αφορισμού ή εξορίας

Το κανονικό έκκλητο και η προσφυγή στην κοσμική εξουσία

Η ιστορία της Εκκλησίας δεν είναι μόνο ιστορία συνόδων και δογμάτων, αλλά και ιστορία δοκιμασίας των προσώπων που κλήθηκαν να υπηρετήσουν την αλήθεια μέσα σε συνθήκες αδικίας, διωγμού και εκκλησιαστικής αναταραχής. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι περιπτώσεις αγίων αρχιερέων και ομολογητών που υπέστησαν καθαίρεση, αφορισμό ή εξορία, συχνά με αντικανονικές διαδικασίες ή υπό πολιτική πίεση.

Το κρίσιμο ερώτημα που ανακύπτει είναι πώς αντέδρασαν οι άγιοι αυτοί:

επέλεξαν την ανυπακοή και το σχίσμα ή την κανονική προσφυγή (ἔκκλητο);

Και σε ποιο βαθμό απευθύνθηκαν στην κοσμική εξουσία;

Η Παράδοση της Εκκλησίας δείχνει ότι οι άγιοι δεν αντιμετώπισαν την αδικία με διάσπαση της εκκλησιαστικής ενότητας, αλλά με υπομονή, κανονική τάξη και εμπιστοσύνη στη συνοδική κρίση. Το έκκλητο δεν αποτέλεσε επανάσταση, αλλά πράξη εκκλησιαστικής ευθύνης.

…………………………………….

Άγιος Αθανάσιος Αρχιεπίσκοπος Αλεξανδρείας (†373)

Ο Άγιος Αθανάσιος αποτελεί το κλασικό και θεμελιώδες παράδειγμα επισκόπου που υπέστη επανειλημμένες καθαιρέσεις και εξορίες για λόγους πίστεως. Κατά τη διάρκεια του αγώνα του κατά του Αρειανισμού, καθαιρέθηκε από αρειανικές ή φιλοαρειανικές συνόδους και εξορίστηκε συνολικά πέντε φορές.

Ο Άγιος δεν αναγνώρισε ποτέ τις αποφάσεις αυτές ως κανονικές, διότι δεν στηρίζονταν στην ορθόδοξη πίστη ούτε στη συνοδική συνείδηση της Εκκλησίας. Παρ’ όλα αυτά, δεν ενήργησε αυθαίρετα ούτε δημιούργησε παράλληλη εκκλησιαστική δομή.

Κανονικό έκκλητο

Ο Αθανάσιος προσέφυγε:

• σε ορθόδοξες τοπικές συνόδους,

• στην κρίση επισκόπων της Δύσεως,

• στη συνολική συνείδηση της Εκκλησίας μέσω απολογιών και θεολογικών έργων.

Προσφυγή στον αυτοκράτορα

Απευθύνθηκε στους αυτοκράτορες Κωνσταντίνο Α΄ και Κωνστάντιο όχι για να επιλύσουν δογματικά ζητήματα, αλλά για να αρθεί η βίαιη εξορία και να προστατευθεί από αυθαιρεσίες. Η τελική δικαίωσή του από την Εκκλησία κατέδειξε ότι το έκκλητο λειτούργησε ως κανονικός μηχανισμός αποκατάστασης.

……………………………………..

2. Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος (†407)

Η περίπτωση του Αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου είναι από τις πλέον διδακτικές στην εκκλησιαστική ιστορία. Μετά την αντικανονική καθαίρεσή του από τη λεγόμενη Σύνοδο της Δρυός (403), εξορίστηκε και απομακρύνθηκε βίαια από τον θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως.

Ο Άγιος γνώριζε ότι η καθαίρεσή του ήταν άδικη και αντικανονική, ωστόσο επέλεξε να μην αντιδράσει με τρόπο που θα προκαλούσε σχίσμα.

Κανονικό έκκλητο

• Ζήτησε σύγκληση Οικουμενικής Συνόδου.

• Απευθύνθηκε γραπτώς στους επισκόπους Ρώμης, Μιλάνου και Ακυληίας.

• Διατήρησε την επισκοπική του συνείδηση χωρίς να ασκήσει διοίκηση ή λειτουργικό έργο.

Προσφυγή στον αυτοκράτορα

Η προσφυγή του στον αυτοκράτορα Αρκάδιο είχε αποκλειστικά σκοπό την αποτροπή βίας και αιματοχυσίας, όχι την ακύρωση εκκλησιαστικής απόφασης. Η μεταγενέστερη αποκατάστασή του από την Εκκλησία επιβεβαίωσε τη στάση του ως πρότυπο εκκλησιαστικής υπευθυνότητας.

………………………………..

3. Άγιος Φλαβιανός Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως (†449)

Ο Άγιος Φλαβιανός καθαιρέθηκε και εξορίστηκε από τη λεγόμενη Ληστρική Σύνοδο της Εφέσου (449), επειδή αντιστάθηκε στη μονοφυσιτική διδασκαλία του Ευτυχούς.

Η καθαίρεσή του συνοδεύτηκε από σωματική κακοποίηση και εξορία, γεγονός που υπογραμμίζει τον βαθμό αυθαιρεσίας της συγκεκριμένης συνόδου.

Κανονικό έκκλητο

Ο Άγιος:

• προσέφυγε στην Εκκλησία της Ρώμης,

• ζήτησε επανεξέταση της υπόθεσής του από κανονική σύνοδο.

Δεν απευθύνθηκε στην αυτοκρατορική εξουσία. Πέθανε εξόριστος από τις κακουχίες, αλλά η Δ΄ Οικουμενική Σύνοδος (451) ακύρωσε πλήρως την καθαίρεσή του και τον αναγνώρισε ως μάρτυρα της ορθοδόξου πίστεως.

…………………………………………

4. Άγιος Μαξίμος ο Ομολογητής (†662)

Ο Άγιος Μαξίμος, αν και δεν ήταν αρχιερέας, κατέχει εξέχουσα θέση στο ζήτημα της προσφυγής κατά άδικης καταδίκης. Καταδικάστηκε, ακρωτηριάστηκε και εξορίστηκε λόγω της αντίστασής του στον Μονοθελητισμό, ο οποίος είχε την υποστήριξη της αυτοκρατορικής εξουσίας.

Προσφυγή

Ο Μαξίμος:

• προσέφυγε στη συνείδηση της Εκκλησίας μέσω θεολογικών ομολογιών,

• αρνήθηκε να αναγνωρίσει την αυτοκρατορική επιβολή ως εκκλησιαστική κρίση,

• δεν ζήτησε πολιτική ακύρωση της καταδίκης του.

Η ΣΤ΄ Οικουμενική Σύνοδος δικαίωσε πλήρως τη διδασκαλία του, αναδεικνύοντας τη δύναμη της υπομονής και της εκκλησιαστικής προσφυγής.

……………………………………

5. Άγιος Φώτιος ο Μέγας, Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως (†891)

Ο Άγιος Φώτιος καθαιρέθηκε και εξορίστηκε το 869–870 στο πλαίσιο εκκλησιαστικών και πολιτικών συγκρούσεων. Η αντίδρασή του υπήρξε απολύτως κανονική.

Κανονικό έκκλητο

• Δεν δημιούργησε σχίσμα.

• Προσέφυγε στη συνοδική κρίση της Εκκλησίας.

• Δικαιώθηκε από τη Σύνοδο του 879–880, η οποία ακύρωσε την καθαίρεσή του και τον αποκατέστησε πλήρως.

Η πολιτική εξουσία συνέβαλε πρακτικά στην επιστροφή του, αλλά η δικαίωση υπήρξε καθαρά εκκλησιαστική.

……………………………………..

Συμπέρασμα

Οι άγιοι της Εκκλησίας που υπέστησαν καθαίρεση, αφορισμό ή εξορία δεν αντιμετώπισαν την αδικία με διάσπαση ή αυθαιρεσία. Αντιθέτως:

• άσκησαν κανονικό έκκλητο,

• προσέφυγαν στην κοσμική εξουσία μόνο για προστασία από βία ή αυθαιρεσίες.

• δεν άσκησαν εξουσία μετά την καθαίρεση,

• εμπιστεύθηκαν τη συνοδική συνείδηση της Εκκλησίας.

Η στάση τους αποτελεί διαχρονικό κριτήριο εκκλησιαστικής ευθύνης και απάντηση σε κάθε εποχή κρίσης.

……………………………………………

Παραπομπές

• Σωκράτης Σχολαστικός, Εκκλησιαστική Ιστορία

• Σωζομενός, Εκκλησιαστική Ιστορία

• Θεοδώρητος Κύρου, Εκκλησιαστική Ιστορία

• Πράξεις Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου (451)

• Πράξεις ΣΤ΄ Οικουμενικής Συνόδου (680–681)

• Πράξεις Συνόδου Κωνσταντινουπόλεως 879–880

• PG 25–26 (Αθανάσιος), PG 52 (Χρυσόστομος), PG 102 (Φώτιος)

• Ιω. Καρμίρης, Τα Δογματικά και Συμβολικά Μνημεία της Ορθοδόξου Εκκλησίας

Κ.Γ

Καθηγητής Πανεπιστημίου