Ο χρόνος ως δώρο ζωής και οδός νοήματος. Παρόν, παρελθόν και μέλλον υπό το φως της θείας παρουσίας

π. ΗΛΙΑΣ Γ. ΔΙΑΚΟΥΜΑΚΟΣ

             ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟΣ

             ΠΕΡΔΙΚΑ - 180 10 ΑΙΓΙΝΑ

Ο χρόνος ως δώρο ζωής και οδός νοήματος

Παρόν, παρελθόν και μέλλον υπό το φως της θείας παρουσίας

Πρόλογος

Ο χρόνος είναι ίσως η πιο κοινή και ταυτόχρονα η πιο μυστηριώδης διάσταση της ανθρώπινης ζωής. Όλοι ζούμε μέσα σ᾽ αυτόν, όλοι τον μετράμε, όλοι τον αισθανόμαστε να περνά, και όμως σπάνια στεκόμαστε να αναρωτηθούμε τι πραγματικά σημαίνει. Άλλοτε τον βιώνουμε ως έλλειψη, άλλοτε ως πίεση, άλλοτε ως απειλή. Συχνά λέμε ότι δεν έχουμε χρόνο, ενώ στην πραγματικότητα έχουμε χάσει τον τρόπο να τον ζούμε.

Ο σύγχρονος άνθρωπος βρίσκεται διαρκώς διχασμένος ανάμεσα στο παρελθόν που τον βαραίνει, στο παρόν που τον εξαντλεί και στο μέλλον που τον φοβίζει. Το παρελθόν γίνεται ενοχή ή νοσταλγία, το παρόν γίνεται άγχος και το μέλλον μετατρέπεται σε αγωνία. Έτσι, ο χρόνος παύει να είναι χώρος ζωής και γίνεται πεδίο σύγκρουσης.

Η χριστιανική εμπειρία, όμως, προτείνει έναν διαφορετικό τρόπο θέασης του χρόνου. Δεν τον αντιμετωπίζει ως φυλακή ούτε ως τυχαία ροή γεγονότων, αλλά ως δώρο. Ως χώρο μέσα στον οποίο ο άνθρωπος καλείται να ωριμάσει, να σχετιστεί, να μετανοήσει και να σωθεί. Ο χρόνος δεν δίνεται απλώς για να περάσει, αλλά για να γεμίσει με νόημα.

Το παρόν δοκίμιο επιχειρεί να προσεγγίσει τον χρόνο όχι θεωρητικά, αλλά υπαρξιακά. Να φωτίσει τις τρεις βασικές του διαστάσεις –παρελθόν, παρόν και μέλλον– και να δείξει πώς αυτές μπορούν να ενωθούν σε μια ενιαία πορεία ζωής. Το παρελθόν δεν καλείται να διαγραφεί, αλλά να θεραπευθεί. Το παρόν δεν ζητά τελειότητα, αλλά αλήθεια. Και το μέλλον δεν απαιτεί έλεγχο, αλλά εμπιστοσύνη. 

Μέσα από θεολογικές και φιλοσοφικές αναφορές, αλλά κυρίως μέσα από τον καθημερινό προβληματισμό της ζωής, αναδεικνύεται ότι ο χρόνος αποκτά πραγματικό νόημα μόνο όταν φωτίζεται από την παρουσία του Θεού. Τότε παύει να είναι αντίπαλος και γίνεται συνοδοιπόρος.

Ο σκοπός αυτού του κειμένου δεν είναι να δώσει εύκολες απαντήσεις, αλλά να ανοίξει έναν δρόμο σκέψης. Να βοηθήσει τον αναγνώστη να σταθεί διαφορετικά απέναντι στον χρόνο του, να τον σεβαστεί, να τον αξιοποιήσει και να τον ζήσει ως χώρο συνάντησης με το νόημα της ζωής.

Ο χρόνος συχνά βίώνεται από τον άνθρωπο ως βάρος που τον πιέζει. Άλλοτε τρέχει γρήγορα και δεν προλαβαίνεται, άλλοτε μοιάζει να σέρνεται και να κουράζει. Μέσα σε αυτή την εμπειρία γεννιέται η αίσθηση ότι ο χρόνος μας κυνηγά, μας περιορίζει καί τελικά μας φθείρει. Έτσι, εύκολα μετατρέπεται σε φυλακή, μέσα στην οποία ο άνθρωπος αισθάνεται εγκλωβισμένος ανάμεσα σε υποχρεώσεις, φόβους και ανεκπλήρωτες προσδοκίες.

Όμως στην εκκλησιαστική και πνευματική εμπειρία ο χρόνος δεν νοείται ως εχθρός, αλλά ως δώρο. Είναι ο χώρος που χαρίζεται στον άνθρωπο για να ζήσει, να ωριμάσει, να αγαπήσει και να συναντήσει τον Θεό. Δεν δίνεται για να εξαντλήσει τον άνθρωπο, αλλά για να του προσφέρει ευκαιρίες ζωής. Κάθε στιγμή, ακόμη και η πιο δύσκολη, μπορεί να γίνει τόπος νοήματος όταν βιώνεται με επίγνωση.

Όταν ο άνθρωπος βλέπει τον χρόνο μόνο με όρους παραγωγικότητας ή επιτυχίας, τότε ο χρόνος τον καταπιέζει. Αντίθετα, όταν τον δει ως δώρο, μαθαίνει να τον σέβεται και να τον αξιοποιεί χωρίς να τον εξουσιάζει. Ο χρόνος δεν υπάρχει για να αποδείξουμε την αξία μας, αλλά για να αποκαλυφθεί η αλήθεια της ζωής μας. Μέσα στον χρόνο δεν καλούμαστε να τα προλάβουμε όλα, αλλά να ζήσουμε αληθινά.

Η παρουσία του Θεού μεταμορφώνει τον χρόνο από φυλακή σε ευλογία. Εκεί όπου ο άνθρωπος νιώθει ότι χάνει τον έλεγχο, ο Θεός του θυμίζει ότι δεν είναι μόνος. Ο χρόνος γίνεται έτσι χώρος εμπιστοσύνης. Δεν χρειάζεται να είναι όλα τέλεια ούτε όλα λυμένα για να έχει νόημα η ζωή. Αρκεί ο άνθρωπος να μάθει να ζεί κάθε στιγμή ως πρόσκληση.

Όταν ο χρόνος βιώνεται ως δώρο, τότε παύει να προκαλεί πανικό. Γίνεται δρόμος πορείας και όχι καταδίκη. Ο άνθρωπος παύει να μετρά τη ζωή με άγχος και αρχίζει να τη βιώνει με ευγνωμοσύνη. Και εκεί, μέσα στον απλό και καθημερινό χρόνο, ανοίγεται ο χώρος όπου μπορεί να γεννηθεί η αληθινή ελευθερία και το βαθύτερο νόημα της ύπαρξης.

Το παρελθόν ως μνήμη και εμπειρία

Το παρελθόν αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της ανθρώπινης ζωής. Μέσα του κουβαλά γεγονότα, επιλογές, επιτυχίες, αλλά και λάθη, πληγές και απώλειες. Συχνά ο άνθρωπος εγκλωβίζεται σε αυτό, είτε με τη μορφή της ενοχής είτε με τη μορφή της νοσταλγίας. Άλλοτε το παρελθόν τον βαραίνει και τον καθηλώνει, άλλοτε το εξιδανικεύει και αρνείται να προχωρήσει. Και στις δύο περιπτώσεις, χάνει την ελευθερία του παρόντος.

Όμως το παρελθόν δεν δίνεται στον άνθρωπο για να τον φυλακίσει, αλλά για να τον διδάξει. Είναι μνήμη ζωής και εμπειρίας. Μέσα από αυτό ο άνθρωπος μαθαίνει ποιος είναι, τι τον πλήγωσε, τι τον ωρίμασε και τι τον διαμόρφωσε. Όταν το παρελθόν ιδωθεί με ειλικρίνεια, παύει να είναι απειλή και γίνεται πηγή αυτογνωσίας.

Χαρακτηριστικός είναι ο λόγος του φιλοσόφου Σωκράτη, ο οποίος τόνιζε ότι «ο ανεξέταστος βίος δεν είναι άξιος να βιωθεί». Το παρελθόν, όταν εξετάζεται με αλήθεια και διάκριση, δεν καταδικάζει τον άνθρωπο, αλλά τον οδηγεί σε βαθύτερη γνώση του εαυτού του.

Η παρουσία του Θεού φωτίζει το παρελθόν χωρίς να το αλλοιώνει. Δεν σβήνει όσα έγιναν, αλλά τους δίνει νέο νόημα. Εκεί όπου υπήρξε αποτυχία, μπορεί να γεννηθεί ταπείνωση, και εκεί όπου υπήρξε πόνος, μπορεί να γεννηθεί συμπόνια. Το παρελθόν, όταν προσφέρεται στον Θεό, παύει να λειτουργεί ως κατηγορία και γίνεται μέρος μιας πορείας ωρίμανσης.

Όταν ο άνθρωπος συμφιλιωθεί με το παρελθόν του, χωρίς να το αρνείται αλλά και χωρίς να υποτάσσεται σε αυτό, τότε ανοίγει ο δρόμος της ελευθερίας. Το παρελθόν μεταμορφώνεται από βάρος σε εμπειρία ζωής και γίνεται δάσκαλος και όχι δεσμοφύλακας.

Το παρόν ως τόπος συνάντησης

Το παρόν είναι η μοναδική στιγμή όπου ο άνθρωπος μπορεί πραγματικά να ζήσει. Το παρελθόν έχει ήδη περάσει και το μέλλον δεν έχει ακόμη φανερωθεί. Κι όμως, ο άνθρωπος συχνά απουσιάζει από το παρόν. Είτε ζει παγιδευμένος σε αναμνήσεις είτε αγωνιά για όσα θα έρθουν. Έτσι χάνει τη μόνη στιγμή που του προσφέρεται ως ζωή.

Στην πνευματική εμπειρία, το παρόν δεν είναι απλώς ένα σημείο του χρόνου, αλλά τόπος συνάντησης. Εκεί συναντάται ο άνθρωπος με τον εαυτό του, με τον άλλον και με τον Θεό. Το παρόν είναι ο χώρος της απόφασης, της ευθύνης και της αγάπης. Δεν ζητά να είναι τέλειο, αλλά αληθινό. Μέσα σε αυτό καλείται ο άνθρωπος να σταθεί με επίγνωση και ειλικρίνεια.

Ο όσιος Μάξιμος ο Ομολογητής διδάσκει ότι ο άνθρωπος συναντά τον Θεό όχι θεωρητικά, αλλά υπαρξιακά, μέσα στον τρόπο που ζει την κάθε στιγμή. Η ένωση του ανθρώπινου θελήματος με το θέλημα του Θεού πραγματοποιείται στο παρόν, εκεί όπου κρίνεται η ελευθερία του ανθρώπου. Το παρόν γίνεται έτσι χώρος συνέργειας της ανθρώπινης πρόθεσης και της θείας χάρης.

Όταν ο άνθρωπος αποδέχεται το παρόν όπως είναι, χωρίς φυγή και χωρίς άρνηση, τότε αυτό μεταμορφώνεται. Ακόμη και η δυσκολία μπορεί να γίνει ευκαιρία πνευματικής εγρήγορσης. Το παρόν παύει να είναι απλός χρόνος που περνά και γίνεται χρόνος που σώζει.

Έτσι, το παρόν δεν είναι ένα πέρασμα χωρίς νόημα, αλλά η καρδιά της ζωής. Είναι ο τόπος όπου ο άνθρωπος καλείται να απαντήσει στο κάλεσμα του Θεού, όχι αύριο ούτε χθες, αλλά τώρα. Και μέσα σ᾽ αυτήν τη συνάντηση, ο χρόνος παύει να διασπάται και αρχίζει να ενώνεται σε μια πορεία ζωής με προσανατολισμό και ελπίδα.

Το μέλλον ως προσδοκία και φόβος

Το μέλλον είναι για τον άνθρωπο πηγή ελπίδας αλλά και βαθιάς ανησυχίας. Από τη μία πλευρά γεννά όνειρα, σχέδια και προσδοκίες· από την άλλη προκαλεί φόβο, γιατί είναι άγνωστο και απρόβλεπτο. Ο άνθρωπος συχνά προσπαθεί να το ελέγξει, να το οργανώσει και να το ασφαλίσει. Όσο όμως περισσότερο επιδιώκει τον απόλυτο έλεγχο, τόσο περισσότερο αγχώνεται και χάνει την εσωτερική του ειρήνη.

Η αγωνία για το μέλλον συχνά στερεί από τον άνθρωπο τη χαρά του παρόντος. Ζει συνεχώς σε ένα «αύριο» που δεν έχει έρθει ακόμη και παραμελεί το σήμερα που του δίνεται ως ζωή. Έτσι, το μέλλον αντί να λειτουργεί ως ελπίδα, γίνεται βάρος που πιέζει την καρδιά και τον νου. Ο άνθρωπος φοβάται μήπως αποτύχει, μήπως χάσει, μήπως δεν αντέξει όσα έρχονται.

Η πίστη δεν καταργεί τον προβληματισμό για το μέλλον, αλλά τον μεταμορφώνει. Δεν καλεί τον άνθρωπο σε αδιαφορία, αλλά σε εμπιστοσύνη. Το μέλλον δεν είναι κάτι που πρέπει να προβλεφθεί πλήρως, αλλά κάτι που μπορεί να παραδοθεί στον Θεό. Όταν ο άνθρωπος συνειδητοποιήσει ότι δεν είναι μόνος στον δρόμο του χρόνου, τότε ο φόβος αρχίζει να υποχωρεί.

Η παρουσία του Θεού δίνει στο μέλλον νόημα χωρίς να το αποκαλύπτει εξ ολοκλήρου. Δεν υπόσχεται ότι όλα θα πάνε όπως τα σχεδιάζουμε, αλλά ότι τίποτα δεν θα είναι χωρίς νόημα. Έτσι, το μέλλον παύει να είναι απειλή και γίνεται χώρος ελπίδας. Ο άνθρωπος μαθαίνει να προχωρά με ευθύνη, αλλά και με ειρήνη.

Όταν το μέλλον βιώνεται μέσα σε αυτή την εμπιστοσύνη, τότε ο άνθρωπος απελευθερώνεται από τον φόβο της αποτυχίας. Δεν χρειάζεται να τα γνωρίζει όλα ούτε να τα ελέγχει όλα. Αρκεί να βαδίζει με αλήθεια στο παρόν, έχοντας την ελπίδα ότι κάθε επόμενο βήμα βρίσκεται μέσα στο φως της θείας παρουσίας.

Η ελπίδα που δεν βασίζεται στην πρόβλεψη

Ο άνθρωπος συχνά ταυτίζει την ελπίδα με τη βεβαιότητα ότι τα πράγματα θα εξελιχθούν όπως τα έχει σχεδιάσει. Θέλει να γνωρίζει, να προβλέπει και να ελέγχει το μέλλον, ώστε να αισθάνεται ασφαλής. Όταν όμως η ελπίδα στηρίζεται αποκλειστικά στην πρόβλεψη, τότε είναι εύθραυστη και με την πρώτη ανατροπή μετατρέπεται σε απογοήτευση και φόβο.

Η χριστιανική ελπίδα έχει διαφορετική βάση. Δεν γεννιέται από τον έλεγχο των γεγονότων, αλλά από τη σχέση. Δεν στηρίζεται στο τι θα συμβεί, αλλά στο ποιος συνοδεύει τον άνθρωπο μέσα σε ό,τι συμβεί. Γι᾽ αυτό και μπορεί να παραμένει ζωντανή ακόμη και μέσα στην αβεβαιότητα. Δεν υπόσχεται επιτυχία, αλλά νόημα.

Ο Χρήστος Γιανναράς επισημαίνει ότι η ελπίδα της πίστης δεν είναι ψυχολογικό στήριγμα, αλλά υπαρξιακή στάση ζωής. Ο άνθρωπος δεν ελπίζει επειδή όλα θα πάνε καλά, αλλά επειδή η ζωή του έχει νόημα ως σχέση και κοινωνία. Εκεί όπου η ύπαρξη δεν κλείνεται στον εαυτό της, αλλά ανοίγεται στον άλλον και στον Θεό, γεννιέται μια ελπίδα που δεν καταρρέει με τις αποτυχίες.

Στη σκέψη του Γιανναρά, το πρόβλημα του σύγχρονου ανθρώπου δεν είναι η έλλειψη λύσεων, αλλά η απώλεια νοήματος. Όταν η ζωή περιορίζεται σε στόχους και αποτελέσματα, τότε κάθε αποτυχία βιώνεται ως ακύρωση της ύπαρξης. Αντίθετα, όταν η ζωή νοείται ως σχέση, ακόμη και η δοκιμασία μπορεί να γίνει τόπος αλήθειας και ωρίμανσης.

Έτσι, η ελπίδα που δεν βασίζεται στην πρόβλεψη είναι βαθύτερη και πιο σταθερή. Δεν εξαρτάται από το αν όλα θα πάνε όπως τα θέλουμε, αλλά από το αν ο άνθρωπος παραμένει ανοιχτός στη σχέση με τον Θεό και τους άλλους. Μέσα σε αυτή την ελπίδα, το μέλλον δεν χρειάζεται να είναι ξεκάθαρο για να είναι βιώσιμο.

Ο Θεός πέρα από τον χρόνο

Ο άνθρωπος ζει μέσα στον χρόνο και σκέφτεται με όρους αρχής και τέλους. Μετρά τη ζωή του σε στιγμές, ηλικίες και περιόδους. Μέσα σε αυτή τη μέτρηση γεννιέται συχνά ο φόβος της φθοράς και του τέλους. Ο χρόνος φαίνεται να κυλά ασταμάτητα, αφήνοντας πίσω του απώλειες και αλλαγές που δεν μπορούν να αναστραφούν.

Η πίστη όμως αποκαλύπτει ότι ο Θεός δεν περιορίζεται από τον χρόνο. Δεν ανήκει στο παρελθόν, ούτε περιμένει στο μέλλον, αλλά είναι παρών με τρόπο που υπερβαίνει τη χρονική ροή. Αυτό δεν σημαίνει ότι καταργεί τον χρόνο, αλλά ότι τον γεμίζει με παρουσία και νόημα. Ο Θεός δεν εγκλωβίζεται στις στιγμές, αλλά τις αγκαλιάζει όλες.

Ο Μέγας Βασίλειος, μιλώντας για τη σχέση Θεού και χρόνου, τονίζει ότι ο άνθρωπος καλείται να ζει με προσανατολισμό την αιωνιότητα. Σε πνεύμα της διδασκαλίας του, υπενθυμίζει πως «ο παρών καιρός μικρός εστίν, ο δε μέλλων αιών ατελεύτητος», καλώντας τον άνθρωπο να μη φυλακίζεται στο πρόσκαιρο, αλλά να βλέπει τη ζωή του μέσα στο φως του αιωνίου.

Η συνείδηση ότι ο Θεός βρίσκεται πέρα από τον χρόνο απελευθερώνει τον άνθρωπο από τον πανικό της φθοράς. Ό,τι χάνεται μέσα στον χρόνο δεν χάνεται για τον Θεό. Ό,τι φαίνεται αδιέξοδο στη στιγμή, δεν είναι αδιέξοδο στην αιωνιότητα. Έτσι, ο άνθρωπος μαθαίνει να βλέπει τη ζωή του όχι μόνο με βάση το πρόσκαιρο, αλλά και με βάση το αιώνιο.

Η σχέση με τον Θεό δίνει στον χρόνο άλλη διάσταση. Κάθε στιγμή μπορεί να γίνει αιώνια, όχι γιατί διαρκεί, αλλά γιατί γεμίζει με αγάπη και αλήθεια. Ο χρόνος παύει να είναι απλή φθορά και γίνεται χώρος συνάντησης με το αιώνιο.

Όταν ο άνθρωπος κατανοήσει ότι ο Θεός βρίσκεται πέρα από τον χρόνο, τότε δεν φοβάται τόσο το αύριο ούτε νοσταλγεί παθολογικά το χθες. Μαθαίνει να ζει το παρόν με εμπιστοσύνη, γνωρίζοντας ότι η ζωή του έχει προορισμό που δεν εξαντλείται στα όρια του χρόνου.

Η ενότητα των τριών διαστάσεων του χρόνου

Ο άνθρωπος συχνά βιώνει τον χρόνο ως κάτι διασπασμένο. Το παρελθόν τον βαραίνει, το παρόν τον κουράζει και το μέλλον τον φοβίζει. Έτσι ο χρόνος χάνει την ενότητά του και γίνεται αιτία εσωτερικής σύγκρουσης. Ο άνθρωπος δεν ζει ολόκληρος σε καμία στιγμή, γιατί η σκέψη του είναι διασκορπισμένη σε όσα πέρασαν ή σε όσα μπορεί να έρθουν.

Όταν όμως ο χρόνος ιδωθεί ως ενιαία πορεία, τότε αλλάζει και ο τρόπος ζωής. Το παρελθόν δεν στέκεται απέναντι στο παρόν ως κατηγορία, ούτε το μέλλον ως απειλή. Όλα συνδέονται σε μια ενιαία εμπειρία ζωής. Ο άνθρωπος αρχίζει να κατανοεί ότι όσα έζησε, όσα ζει και όσα θα ζήσει δεν είναι ασύνδετα, αλλά αποτελούν μια συνέχεια που διαμορφώνει την ύπαρξή του.

Ο Ηράκλειτος, με τον γνωστό του λόγο «τα πάντα ρει», υπενθυμίζει ότι η πραγματικότητα βρίσκεται σε διαρκή κίνηση. Τίποτα δεν μένει ακίνητο και τίποτα δεν υπάρχει αποκομμένο από το πριν και το μετά. Ο χρόνος δεν είναι στατικά κομμάτια, αλλά ροή ζωής.

Όταν ο άνθρωπος αποδεχθεί αυτή τη ροή, παύει να αντιστέκεται και αρχίζει να ζει πιο συμφιλιωμένα με τον εαυτό του.

Η ενότητα των τριών διαστάσεων του χρόνου βοηθά τον άνθρωπο να ζει με συνοχή. Το παρελθόν γίνεται εμπειρία, το παρόν τόπος ευθύνης και το μέλλον προοπτική ελπίδας. Κανένα από τα τρία δεν καταργεί τα άλλα, αλλά αλληλοφωτίζονται και δίνουν βάθος στη ζωή.

Όταν ο άνθρωπος πάψει να τεμαχίζει τον χρόνο, παύει και να τεμαχίζει τον εαυτό του. Μαθαίνει να ζει με ενότητα και εσωτερική ειρήνη. Ο χρόνος δεν είναι πια αντίπαλος, αλλά συνοδοιπόρος. Και μέσα σε αυτή την ενότητα, η ζωή αποκτά ρυθμό, νόημα και κατεύθυνση.

Ο χρόνος ως δρόμος αυτογνωσίας

Ο χρόνος δεν είναι μόνο η ροή των γεγονότων, αλλά και ο χώρος μέσα στον οποίο ο άνθρωπος γνωρίζει τον εαυτό του. Μέσα στα χρόνια αποκαλύπτονται οι αντοχές, οι αδυναμίες, οι επιθυμίες και τα όρια. Ό,τι δεν φαίνεται σε μια στιγμή, φανερώνεται στην πορεία. Έτσι, ο χρόνος λειτουργεί ως καθρέφτης που δείχνει στον άνθρωπο ποιος πραγματικά είναι.

Συχνά ο άνθρωπος φοβάται αυτή την αποκάλυψη. Προτιμά να μένει στην επιφάνεια, να μην αντιμετωπίζει τις εσωτερικές του αντιφάσεις. Όμως ο χρόνος δεν επιτρέπει την αιώνια φυγή. Με υπομονή και επιμονή φέρνει στην επιφάνεια την αλήθεια της ζωής. Γι᾽ αυτό και μπορεί να πονά, αλλά ταυτόχρονα θεραπεύει.

Ο Σενέκας σημειώνει χαρακτηριστικά ότι «δεν είναι λίγο ο χρόνος που έχουμε, αλλά πολύς ο χρόνος που χάνουμε». Το απόφθεγμα αυτό υπενθυμίζει ότι το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη χρόνου, αλλά ο τρόπος που τον ζούμε. Όταν ο χρόνος σπαταλιέται χωρίς επίγνωση, τότε η ζωή μοιάζει κενή. Όταν όμως βιώνεται συνειδητά, ακόμη και οι λίγες στιγμές αποκτούν βάθος.

Η αυτογνωσία δεν έρχεται απότομα, αλλά καλλιεργείται μέσα στον χρόνο. Μέσα από επιλογές, λάθη, επαναλήψεις και διορθώσεις, ο άνθρωπος μαθαίνει σιγά σιγά τον εαυτό του. Ο χρόνος γίνεται έτσι δάσκαλος, όχι με θεωρίες αλλά με εμπειρία.

Όταν ο άνθρωπος αποδεχθεί τον χρόνο ως δρόμο αυτογνωσίας, παύει να τον πολεμά. Δεν τον βλέπει πια ως απειλή, αλλά ως σύμμαχο. Κάθε περίοδος της ζωής, με τις δυσκολίες και τις χαρές της, αποκτά νόημα και συμβάλλει στη διαμόρφωση της ύπαρξης.

Ο χρόνος ως ευθύνη και επιλογή

Ο χρόνος δεν κυλά απλώς πάνω από τη ζωή του ανθρώπου, αλλά τον καλεί διαρκώς σε επιλογές. Κάθε στιγμή κρύβει μέσα της μια ευθύνη: πώς θα τη ζήσει, πώς θα τη χρησιμοποιήσει, πώς θα ανταποκριθεί σε όσα του δίνονται. Ο άνθρωπος δεν είναι παθητικός θεατής του χρόνου, αλλά ενεργός συνοδοιπόρος του. Ο τρόπος που ζει τον χρόνο αποκαλύπτει και τον τρόπο που ζει τη ζωή του.

Συχνά ο άνθρωπος μεταθέτει τις ουσιαστικές αποφάσεις στο αύριο. Νομίζει ότι θα υπάρξει πάντα περισσότερος χρόνος, περισσότερες ευκαιρίες, καλύτερες συνθήκες. Όμως έτσι ο χρόνος χάνεται χωρίς να γίνεται ζωή. Η αναβολή λειτουργεί ως φυγή από την ευθύνη του παρόντος και οδηγεί σε εσωτερική φθορά.

Ο φιλόσοφος Søren Kierkegaard τόνισε ότι η ζωή δεν κατανοείται μόνο με τη σκέψη, αλλά με τις επιλογές. Ο άνθρωπος γίνεται αυτό που επιλέγει μέσα στον χρόνο. Κάθε απόφαση, μικρή ή μεγάλη, διαμορφώνει την ύπαρξη και αποκαλύπτει το βάθος της ελευθερίας του.

Όταν ο άνθρωπος συνειδητοποιήσει ότι ο χρόνος είναι ευθύνη, τότε αλλάζει και ο τρόπος που ζει. Δεν αναζητά την τελειότητα, αλλά την αλήθεια. Δεν περιμένει τις ιδανικές συνθήκες, αλλά στέκεται παρών σε ό,τι του δίνεται και αναλαμβάνει την ευθύνη της ύπαρξής του.

Έτσι, ο χρόνος γίνεται πεδίο ελευθερίας. Ο άνθρωπος δεν είναι δέσμιος του παρελθόντος ούτε θύμα του μέλλοντος. Είναι πρόσωπο που επιλέγει, αγαπά και δημιουργεί μέσα στο παρόν. Και μέσα από αυτές τις επιλογές, ο χρόνος παύει να είναι απλή διαδοχή στιγμών και γίνεται ιστορία ζωής.

Ο χρόνος ως ευκαιρία σωτηρίας

Ο χρόνος, μέσα στο εκκλησιαστικό ήθος, δεν είναι απλώς το διάστημα ανάμεσα στη γέννηση και τον θάνατο, αλλά ευκαιρία σωτηρίας. Κάθε στιγμή δίνεται στον άνθρωπο ως πρόσκληση αλλαγής, επιστροφής και ωρίμανσης. Ο χρόνος δεν υπάρχει μόνο για να περνά, αλλά για να καρποφορεί. Και ο καρπός του χρόνου είναι η μεταμόρφωση της καρδιάς.

Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος επιμένει με ιδιαίτερη ένταση ότι ο Θεός δίνει χρόνο στον άνθρωπο όχι για να αναβάλλει, αλλά για να μετανοήσει. Τονίζει ότι κάθε ημέρα είναι δώρο και κάθε αναβολή απώλεια. Ο χρόνος που περνά χωρίς μετάνοια δεν είναι ουδέτερος, αλλά χρόνος που χάνεται. Αντίθετα, ακόμη και μια μικρή στιγμή αληθινής αλλαγής μπορεί να γίνει αρχή σωτηρίας.

Για τον Χρυσόστομο, η σωτηρία δεν είναι κάτι που συμβαίνει ξαφνικά στο τέλος της ζωής, αλλά κάτι που καλλιεργείται καθημερινά μέσα στον χρόνο. Η πίστη δεν αναβάλλεται για αργότερα, ούτε η αγάπη περιμένει καλύτερες συνθήκες. Ο χρόνος του παρόντος είναι ο μόνος χρόνος που έχουμε για να αγαπήσουμε, να συγχωρήσουμε και να αλλάξουμε τρόπο ζωής.

Όταν ο άνθρωπος δει τον χρόνο ως ευκαιρία σωτηρίας, τότε παύει να τον σπαταλά. Μαθαίνει να ζει με επίγνωση και ευθύνη. Κάθε στιγμή, ακόμη και η πιο απλή, γίνεται τόπος συνάντησης με τον Θεό και τον άλλον άνθρωπο.

Έτσι, ο χρόνος δεν είναι ούτε εχθρός ούτε ουδέτερος. Είναι δώρο, πορεία και ευκαιρία. Μέσα στο παρελθόν, το παρόν και το μέλλον, ο άνθρωπος καλείται να ζήσει με νόημα, γνωρίζοντας ότι κάθε στιγμή μπορεί να γίνει αρχή ζωής, όταν φωτίζεται από την παρουσία του Θεού.

Επίλογος

Ο χρόνος ως σταυρός και ανάσταση της ζωής

Ο χρόνος, όπως φανερώθηκε σε όλη αυτή την πορεία, δεν είναι απλώς μια φυσική διάσταση της ζωής, αλλά χώρος πνευματικής ευθύνης και σωτηρίας. Μέσα στο παρελθόν, το παρόν και το μέλλον, ο άνθρωπος δεν καλείται απλώς να επιβιώσει, αλλά να υπάρξει αληθινά. Να μάθει να μετατρέπει τον χρόνο από φόβο σε ελπίδα και από φθορά σε νόημα.

Ο π. Γεώργιος Μεταλληνός τόνιζε συχνά ότι η Ορθοδοξία δεν είναι φυγή από τον χρόνο, αλλά τρόπος να τον αγιάσουμε. Ο χρόνος δεν σώζει από μόνος του ούτε καταδικάζει. Σώζει ή χάνεται ανάλογα με το πώς τον ζούμε. Όταν ο χρόνος βιώνεται χωρίς Θεό, γίνεται φθορά. Όταν όμως βιώνεται ως σχέση και μετάνοια, γίνεται οδός ζωής.

Σε πνεύμα της σκέψης του, έλεγε ότι ο άνθρωπος δεν σώζεται επειδή πέρασε ο χρόνος, αλλά επειδή αξιοποίησε τον χρόνο ως ευκαιρία μεταμόρφωσης. Κάθε στιγμή μπορεί να γίνει σταυρός, αλλά και κάθε σταυρός μπορεί να γίνει ανάσταση, όταν βιώνεται με πίστη, ταπείνωση και αγάπη.

Έτσι, το νόημα του χρόνου δεν βρίσκεται στη διάρκειά του, αλλά στο περιεχόμενό του. Δεν έχει σημασία πόσος χρόνος μας δίνεται, αλλά πώς τον γεμίζουμε. Αν τον γεμίζουμε με σχέση, ευθύνη και ελπίδα, τότε ακόμη και ο πιο λίγος χρόνος γίνεται αιώνιος.

Και εκεί, μέσα στην απλή καθημερινότητα, ο άνθρωπος συναντά το βαθύτερο νόημα της ζωής: να ζει τον χρόνο του ως δώρο Θεού και ως δρόμο σωτηρίας.