Το χρέος μου στην Αγρότισσα

Το χρέος μου στην Αγρότισσα

της Ευαγγελίας Μπίτου, φιλολόγου

15 Οκτωβρίου! Σε θυμήθηκαν και σένα, ταπεινή μου Αγρότισσα, στη Γενική Συνέλευση του Ο.Η.Ε στις 18 Δεκεμβρίου του 2007, και όρισαν την 15^η Οκτωβρίου ως Παγκόσμια Ημέρα της Αγρότισσας, «για να υπενθυμίζει», λέει, «τη συμβολή της γυναίκας στην αγροτική παραγωγή και στην αγροτική κοινωνία εν γένει και τις προκλήσεις τις οποίες αντιμετωπίζει». Μάλιστα, το έτος 2026 έχει ορισθεί ως Διεθνές Έτος της Αγρότισσας. Βαρύγδουποι τίτλοι, αλλά πόσο τους εννοούν;

Εμείς όμως τα παιδιά σου, που σε ζήσαμε – ζήσαμε και μεγαλώσαμε με τον πολύ σου κόπο και τον ιδρώτα σου – βρίσκομε μια αφορμή να σε θυμηθούμε.  Όχι ότι σε ξεχάσαμεˑ δεν ξεχνιέσαι εσύ, έχεις καταγραφεί στον σκληρό δίσκο της καρδιάς μας. Μας δίνεται όμως αφορμή να μαρτυρήσομε για τη συμβολή σου στην αγροτική παραγωγή, τουτέστι στη σίτιση του όλου πληθυσμού, την κοινωνική σου προσφορά με την αγωγή που  έδωσες στα παιδιά σου εσύ η αγράμματη ή ολιγογράμματη, με την προσφορά  σου στην πατρίδα και τους εθνικούς της αγώνες, και να καταθέσομε τους προβληματισμούς στις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η σύγχρονη αγρότισσα, εντελώς διαφορετικούς από τους δικούς σου, μάνα Αγρότισσα της γενιάς μου.

Το χρέος κινεί την καρδιά μου να μιλήσει για σένα την πολλές φορές περιφρονημένη, γιατί εσύ δεν είχες χρόνο να φροντίσεις και να περιποιηθείς τον εαυτό σου. Είχες να νοιασθείς τα πολλά παιδιά σου, τα ζωντανά (ζώα) τα απαραίτητα στις γεωργικές εργασίες σας, τα πρόβατα και τα γίδια, να τυροκομήσεις, να ετοιμάσεις το σπίτι και σε καρτερούσε και το χωράφι. «Δεν σταματούσες»ˑ ακόμη και στον δρόμο έπλεκες! Πώς τα κατάφερνες; Έπρεπε όλους να μας ποδήσεις με κάλτσες και να ετοιμάσεις πλεκτά για τα χειμώνα. Πόσα ήξερες να κάνεις! Να  ετοιμάζεις τα μαλλιά, να τα κάνεις  τουλούπες, να ιδιάζεις, να υφαίνεις… Πού να φτάσει η ημέρα! Οπότε έκανες και «νυχτέρια», μετά το καλοκαίρι, όταν τέλειωναν οι εξωτερικές δουλειές.

Σε θυμάμαι να θερίζεις με το δρεπάνι μέσα στο λιοπύρι και να τραγουδάς. Κάποιοι έχομε εικόνες και από το αλώνισμα με τα ζώα. Ύστερα ήρθαν οι αλωνιστικές μηχανές και ανασάνατε λίγο, και μετά οι θεριζοαλωνιστικές σάς απάλλαξαν από τον πολύ κόπο. Τα καπνά ήθελαν τον δικό τους κόπο για την ετοιμασία του φυτού, την καπνοφυτεία και το μάζεμα. Το δικό σου μεροκάματο ήταν «από νύχτα σε νύχτα» κάποιες εποχές.

Γι’ αυτό με ξάφνιασες  όταν τώρα στο τέλος μού μίλησες για το νιο φεγγάρι και σε πόσες μέρες θα ήταν  πανσέληνος. Ήξερες καλά την Πούλια και τον Αυγερινό. Πού έβρισκες τη δύναμη μέσα στον όλο κόπο να χαίρεσαι και να τραγουδάς την ομορφιά τους! Μας έκανες την πρώτη ξενάγηση στον έναστρο ουρανό με τη δική σου ορολογία βέβαια, αλλά μας έδειξες κάτι από τη γοητεία και την απεραντοσύνη του σύμπαντος, που πλάταιναν τους ορίζοντές μας.

Εκ των πραγμάτων μας άφηνες περιθώρια πρωτοβουλίαςˑ δεν μπορούσες να είσαι όλη την ώρα κοντά μας. Έπρεπε και εμείς να βοηθήσομε «το κατά δύναμιν». Έτσι, καταλαβαίναμε τον κόπο σας και τον τιμούσαμεˑ ενσυναίσθηση το λένε αυτό σήμερα. Σκληραγωγούμασταν και μαθαίναμε να αντιμετωπίζομε δυσκολίες. Αποδείχθηκε πολύ χρήσιμο, όταν μικρά παιδιά φύγαμε από κοντά σας άλλοι να μάθομε γράμματα και άλλοι κάποια τέχνη.

Αξιοποιούσες όχι μόνο τον χρόνο αλλά το κάθε τι. Δεν χρησιμοποιούσες τη λέξη αξιοποιώ, αλλά ήσουν πανάξια. Όλα περνούσαν από τα χέρια σου! Ζυμωτό το ψωμί, πολλές και διάφορες  οι νόστιμες πίτες σου και τα τυριά (φέτα, μυζήθρα, γαλοτύρι, γιαούρτι). Και όλα αυτά ήθελαν τη δική τους τέχνη. Τι ξέρομε εμείς από αυτά; Ας μας συγχωρήσεις που με ελαφρότητα προσπεράσαμε τις πρακτικές σου γνώσεις, εμπειρία που έρχεται από πολύ μακριά, πείρα αιώνων! Εσύ στην κατοχή επέζησες και βοήθησες και άλλους να ζήσουν. Αν συμβεί κάτι σήμερα, ένας Θεός ξέρει τι θα γίνει. Σε αυτόν πάντα εναπέθετες την ελπίδα σου και δεν απελπιζόσουν. «Έχει ο Θεός», «Είναι μεγάλος ο Θεός», «Δεν αφήνει κανένα ο Θεός», έλεγες με πίστη στα δύσκολα. Δεν πέρασες και λίγα: Πόλεμο, Κατοχή σκληρή, Εμφύλιο σπαραγμό και τα συνακόλουθα…

Και σε όλα τα δύσκολα της πατρίδας μπροστά τα παιδιά σου. Πολύ αίμα έδωσες για την ελευθερία της, αλλά οι κυβερνώντες της σε αντιμετώπιζαν όχι σαν παιδί της μα σαν παραπαίδι της, σαν «προγόνι». Ποτέ δεν κατάλαβα το γιατί. Κατευόδωνες τα παιδιά σου για το μέτωπο με την ευχή σου και όταν τακτοποιήθηκαν τα πράγματα, άλλα αναγκάσθηκαν να ξενιτευτούν στη μακρινή Αυστραλία, άλλα στη Γερμανία και σε άλλες Ευρωπαϊκές χώρες και άλλα στην Αμερική. Μήπως και σήμερα είναι καλύτερα; Ξοδεύει το κράτος και οι γονείς για σπουδές των παιδιών, τα ετοιμάζουν και τα παραδίνουν έτοιμα  να εργασθούν για άλλους σε άλλους τόπους!

Δεν ήσουν πλούσια, αλλά δεν νοιώθαμε ότι μας έλειπε κάτι.  Μας δίδαξες την αυτάρκεια και την αυτοσυγκράτηση, όχι με θεωρίες αλλά με το παράδειγμα και την αγάπη σου. Σε βεβαιώ πως μας φάνηκαν πολύτιμα.

Τίποτε δεν πετούσες. Ό,τι περίσσευε από τα καρπούζια, τα πεπόνια, τα αχλάδια πήγαιναν στα αρνιά και το χοιρινό που ετοίμαζες για τα Χριστούγεννα. Ό,τι άλλο έμενε έφθανε στο χωράφι για τη λίπανση. Τη λέξη ανακύκλωση δεν την ήξερες, αλλά αυτό έκανες. Και εμείς που την ξέρομε, μη ρωτάς τι κάνομε.

Δεν σε άκουσα να παραπονείσαι και να γκρινιάζεις, αν και είχες τόσους λόγους. Μπορέσατε με στερήσεις και θυσιαστικό κόπο να μας σπουδάσετε, για να «φύγομε από τη λάσπη», όπως λέγατε. Ο πατέρας, λίγο πριν φύγει από τη ζωή, μου είχε πει: «Αν σας είχα σήμερα, όσο και να δούλευα, δεν θα μπορούσα να σας σπουδάσω».  Αυτό, μάνα αγρότισσα, είναι σχεδόν κανόνας σήμερα.

Αλλά μήπως υπάρχουν και παιδιά στα χωριά; Βουβάθηκαν οι δρόμοι και οι πλατείες. Φεύγουν οι γέροντες και οι γερόντισσες, κλείνουν τα σπίτια, έκλεισαν τα περισσότερα σχολεία στα χωριά, σε κάποια χρόνια, αν συνεχίσουν έτσι, δεν θα σημαίνει ούτε η καμπάνα στην εκκλησιά. Έτσι κι αλλιώς δεν γίνεται λειτουργία κάθε Κυριακή σε όλα τα χωριά. Πού πάμε; Μάλλον πού μας πάνε;

Αν ερημώσουν κι άλλο τα χωριά, κάποιος θα βρεθεί να αγοράσει τη γη «μπιρ παρά» και θα ξαναγίνουν τα τσιφλίκια με άλλο όνομα. Και να σκεφθεί κανείς πως η γενιά μου ξέρει καλά τα τσιφλίκια, τους τσιφλικάδες και το Κιλελέρ. Τα ακούγαμε από τους παππούδες μας και τις γιαγιάδες. Τούτη την εποχή όμως δεν θα χρειάζονται τους αγρότες ούτε ως εργάτες γης.

Σε είδα βέβαια και λυπημένη και δακρυσμένη, όταν μας έκαιγαν τα καπνά στο ποτάμι, διότι η παραγωγή ήταν πιθανόν μεγαλύτερη από αυτήν που απαιτούσαν οι καπνοβιομηχανίες. Σε είδα να δακρύζεις και για τα ζωντανά σου, όταν τα έχανες και καταλαβαίναμε πόσο τα πονούσατε. Εφέτος όμως έσφαξαν άσπλαχνα εκατοντάδες χιλιάδες πρόβατα, γιατί αρρώστησαν. Δεν κατάλαβαν πως μαχαίρωναν συγχρόνως και την καρδιά και την ψυχή του αγρότη. Και γιατί υπάρχουν τότε τα εμβόλια;

Μαζί τους πονέσαμε και τα παιδιά της αγροτιάς που δεν είμαστε αγρότες. Ένας συνάδελφός μου, Φυσικός, είπε κάποτε: «Τι να σας πω; Όταν αστράφτει  και βροντάει, όταν ρίχνει χαλάζι και χιόνι, εγώ σκέφτομαι τι έχομε έξω που πρέπει να φροντίσω». Τόσο κοντά είναι στην αγροτιά τα παιδιά της.

Το χρέος μας, μάνα Αγρότισσα, ανεξόφλητο, η ευγνωμοσύνη μας βαθιά και το ευχαριστώ λίγο μα από καρδιάς. Μας δίδαξες με τη ζωή σου. Είμαστε περήφανοι που υπήρξες μάνα μας.