Όταν τα πιάτα γίνονται πομπές του Διαβόλου!

Όταν τα πιάτα γίνονται πομπές του Διαβόλου!

Του πρωτοπρεσβύτερου και εφημέριου του Ι.Ν  Αγίων Ταξιαρχών Ιστιαίας Ευβοίας Στέφανου Στεφόπουλου

Είναι γεγονός πως ειδικά στα χωριά της υπαίθρου μας ζωντανεύουν και διατηρούνται πολλά έθιμα του λαού μας.

Και ενώ τα περισσότερα έχουν αγαθή σχέση με τη λαογραφία , την πατρίδα και την Εκκλησία μας υπάρχουν και αυτά που συνιστούν μιά “παραφωνία”, συχνά γιατί έχουν τη ρίζα τους σε αρχαιολατρικές ή δεισιδαιμονικές πρακτικές.

Ως επί παραδείγματι κάποια νεκρικά έθιμα όπως το σπάσιμο των πιάτων.
Σε κάποιες περιοχές της χώρας μας συνηθίζεται, κατά την απομάκρυνση του φερέτρου από το σπίτι του κεκοιμημένου προς την Εκκλησία ή κατά το κατέβασμα του φερέτρου στο κενό μνήμα, να σπάζεται ένα πιάτο ή άλλο πήλινο σκεύος.

Από θεολογική και ορθολογική άποψη, το σπάσιμο αυτό έχει προληπτικό και δεισιδαιμονικό χαρακτήρα και καμία απολύτως σχέση με τη δογματική, τη λατρεία ή τη διδασκαλία της Ορθόδοξου Εκκλησίας.

Οι ρίζες και η λαογραφική ερμηνεία

Στη λαϊκή παράδοση, το έθιμο αυτό απαντάται σε αρκετές περιοχές της Ελλάδας (αλλά και σε άλλους πολιτισμούς) και συνοδεύεται από διάφορες εξηγήσεις:

“Να σπάσει το κακό».

Η πιο κοινή λαϊκή δοξασία είναι ότι το σπάσιμο συμβολίζει το οριστικό τέλος του κακού (του θανάτου) στο συγκεκριμένο σπίτι, ώστε να μην ακολουθήσει κι άλλος θάνατος στην οικογένεια.

“Αποκοπή του νεκρού από τον κόσμο των ζωντανών”.

Στην παραδοσιακή φαντασιακή αντίληψη, το σπάσιμο ενός αντικειμένου που χρησιμοποιούσε ο νεκρός (ή ενός σκεύους του σπιτιού) δήλωνε ότι ο κύκλος της γήινης ζωής του έκλεισε οριστικά και ότι δεν υπήρχε «επιστροφή».

Όπως και άλλα παρόμοια έθιμα (π.χ. το κάλυμμα των καθρεφτών, το σταμάτημα των ρολογιών, το πέταγμα νερού πίσω από τη νεκροφόρα, το κλείσιμο των θυρών και παραθύρων όταν περνάει η νεκροφόρα κλπ) πηγάζει από αρχέγονους φόβους για το άγνωστο μετά τον θάνατο.

Η θέση της Εκκλησίας

Η Ορθόδοξη Εκκλησία κατατάσσει τέτοιες πρακτικές στις προλήψεις και δεισιδαιμονίες.

Διδάσκει ότι η ωφέλεια της ψυχής του κεκοιμημένου δεν εξαρτάται από συμβολικές υλικές πράξεις ή έθιμα, αλλά από την προσευχή, τα μνημόσυνα, τη Θεία Λειτουργία και τις ελεημοσύνες που γίνονται στη μνήμη του.

 Η «Αποταγή» στο Βάπτισμα.

Στο μυστήριο του Βαπτίσματος, κατά την κατήχηση ο υποψήφιος ανάδοχος καλείται να απαντήσει καταφατικά στο ερώτημα:

«Αποτάσση τω Σατανᾷ, καὶ πᾶσι τοῖς ἔργοις αυτού, καὶ πᾶσι τοῖς ἀγγέλοις αυτου, καὶ πάσῃ τῇ λατρείᾳ αυτού, καὶ πάσῃ τῇ πομπῇ αυτού;».

Ο Ιερός Χρυσόστομος, ερμηνεύοντας στους κατηχούμενους (“Κατηχήσεις” και ερμηνεία προς Κορινθίους και Γαλάτας) τι σημαίνει «πομπή του διαβόλου», περιλαμβάνει σε αυτή τη φράση ακριβώς όλα αυτά τα φαινόμενα τα οποία είναι εκπληκτικά ίδια με τα σημερινά. Δηλαδή,

Φυλακτά και χάντρες:

Καταδικάζει όσους φορούν στα παιδιά ή στους εαυτούς τους περιδέραια, νομίσματα ή ειδικά αντικείμενα για το «μάτιασμα» (βασκανία) και την κακοτυχία όπως τίς γνωστές “ματόχαντρες”.

Μαντεία, Ταρώ και Χαρτομαντεία:

Θεωρεί κάθε προσπάθεια πρόβλεψης του μέλλοντος (οιωνοσκοπία, κληδονοσκοπία, αστρολογία) ως απάτη του πονηρού πνεύματος για να αποσπάσει τον άνθρωπο από την εμπιστοσύνη στην πρόνοια του Θεού.

Μαγείες και Επωδές:

Χαρακτηρίζει κάθε μορφή μαγείας ως άμεση άρνηση της πίστης.

Δεισιδαιμονίες και Παρατηρήσεις:

Στηλιτεύει όσους παρατηρούν «συναντήσεις», «κακούς οιωνούς» (π.χ. τι είδαν όταν βγήκαν από το σπίτι), ημέρες τυχερές ή ατυχείς, καθώς και έθιμα γύρω από τους νεκρούς που πηγάζουν από φόβο και όχι από πίστη.

Για τον Ιερό Χρυσόστομο, η καταφυγή σε τέτοιες πρακτικές δεν είναι απλώς μια αθώα λαϊκή συνήθεια, αλλά πνευματική έκπτωση. Όπως και έλλειψη πίστης. Δείχνει ότι ο άνθρωπος δεν εμπιστεύεται τον Θεό ως Παντοδύναμο και Φιλάνθρωπο Πατέρα, αλλά φοβάται αόρατες «δυνάμεις» ή τη «τύχη».

Ακύρωση της χάριτος του βαπτίσματος:

Θεωρεί ότι όποιος ενώ έχει βαπτιστεί
καταφεύγει σε φυλακτά, μαντείες και δεισιδαιμονίες, αθετεί την υποσχετική ομολογία που έδωσε στον Χριστό και επιστρέφει στην υποδουλωτική «πομπή» του Σατανά.

Χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε , με την τήρηση αυτών των νεκρικών “εθίμων”, συντελούμε σε δύο μεγάλα προβλήματα. Στην αμαρτία που διαπράττουμε εμείς και στην μη ανάπαυση των ψυχών των κεκοιμημένων.

1. Η δική μας αμαρτία (Δεισιδαιμονία & Απιστία).

Οι Πατέρες τονίζουν ότι όταν καταφεύγουμε σε δεισιδαιμονίες, προλήψεις και «μαγικές» αφοριστικές πράξεις για να διώξουμε το κακό, διαπράττουμε αμαρτία γιατί δείχνουμε απουσία εμπιστοσύνης στην Θεία Πρόνοια. Αντί να ελπίζουμε στην Ανάσταση και στο έλεος του Θεού, συμπεριφερόμαστε με αλλόθρησκο φόβο.

2. Η «ταραχή» της ψυχής του κεκοιμημένου.

Όσον αφορά την ψυχή του νεκρού, η πατερική διδασκαλία είναι ξεκάθαρη:

Η ψυχή δεν έχει καμία ανάγκη από υλικά σπάσιμα, έθιμα ή ειδωλολατρικές πρακτικές.
Αυτό που πραγματικά προσφέρει ανάπαυση, ειρήνη και βοήθεια στην ψυχή είναι η θερμή προσευχή, τα μνημόσυνα, η Θεία Λειτουργία (σαραντάλειτουργο) και οι ελεημοσύνες που γίνονται στο όνομά της.

Όταν αντί για προσευχή και ελεημοσύνη οι οικείοι ασχολούνται με δεισιδαιμονίες, θεωρείται από τους σύγχρονους Γέροντες και Πατέρες ότι «αδικούν» τον κεκοιμημένο, στερώντας του την ουσιαστική πνευματική στήριξη που έχει ανάγκη εκείνη την ώρα.

Ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης στο έργο του «Πηδάλιον» (στις ερμηνείες των Κανόνων) αλλά και στο «Χρηστοήθεια των Χριστιανών», ασχολείται εκτενώς και με εξαιρετική λεπτομέρεια με τα λαϊκά έθιμα, τις προλήψεις και τις δεισιδαιμονίες γύρω από τον θάνατο και τις κηδείες!

Ο Άγιος Νικόδημος (18ος αιώνας), συγκεντρώνοντας την πατερική παράδοση και τους Ιερούς Κανόνες, στηλιτεύει με δριμύτητα τα εθιμικά δρώμενα των κηδειών που είχαν διατηρηθεί από την αρχαιότητα ή την τουρκοκρατία.

Ανάμεσα σε αυτά που καταδικάζει ως ειδωλολατρικά και αμαρτωλά περιλαμβάνει:

Το σπάσιμο αγγείων/πιάτων/σταμνών.

Στη σημείωση των Κανόνων (όπως στον 62ο Κανόνα της Πενθέκτης Οικουμενικής Συνόδου στο Πηδάλιο), ο Άγιος Νικόδημος καταγράφει τις συνήθειες να σπάνε στάμνες ή πιάτα μόλις βγει ο νεκρός από το σπίτι ή πάνω στο μνήμα, χαρακτηρίζοντάς τις ως ασεβείς προλήψεις που πηγάζουν από ειδωλολατρικούς φόβους.

Τα ανούσια και απελπισμένα έθιμα πένθους.

Καταδικάζει τα υπερβολικά μοιρολόγια, το σκίσιμο των ρούχων, το χύσιμο νερού πίσω από τη νεκροφόρα, καθώς και τα τραπέζια που γίνονται με δεισιδαιμονικές παρατηρήσεις.

Γιατί θεωρείται ότι «βλάπτει» και εμάς και τον κεκοιμημένο;

Ο Άγιος Νικόδημος, πατώντας πάνω στη διδασκαλία του Ιερού Χρυσοστόμου, εξηγεί ακριβώς τη θεολογική βλάβη αυτής της πράξης:

Γίνεται αμαρτία για τους ζώντες γιατί όποιος πιστεύει αυτά τα έθιμα (νομίζοντας ότι «θα διώξει το κακό» ή ότι «θα γλιτώσει η οικογένεια»), αθετεί την υπόσχεση του Βαπτίσματος (κατά την απόταξη διά του αναδόχου αυτού), εμπιστεύεται τη μαγεία/τύχη αντί για τον Χριστό και διαπράττει θανάσιμη αμαρτία δεισιδαιμονίας.

Στερεί επίσης την αληθινή βοήθεια από την ψυχή.

Ο Άγιος Νικόδημος τονίζει ότι η ψυχή του κεκοιμημένου εκείνη την ώρα έχει απόλυτη ανάγκη από καθαρή προσευχή, ελεημοσύνες και μνημόσυνα. Όταν οι συγγενείς αντί για θερμή προσευχή επιδίδονται σε εθνικά (ειδωλολατρικά) έθιμα και σπασίματα, αφήνουν την ψυχή αβοήθητη και χωρίς την πνευματική παραμυθία που περιμένει από τους οικείους της.

Μετά από όλες αυτές τις διευκρινίσεις θα συνεχίσουμε να πράττουμε εναντίον της δικής μας ψυχής και των προσφιλών κεκοιμημένων μας ;

Ι.Ν. Αγίων Ταξιαρχών Ιστιαίας. entaksis.gr