Ἑρμηνευτικό σχόλιο στήν παραβολή τοῦ πλουσίου καί τοῦ Λαζάρου

Εὐάγγελος Στ. Πονηρός Δρ Θ., Μ.Φ.

Ἑρμηνευτικό σχόλιο στήν παραβολή τοῦ πλουσίου καί τοῦ Λαζάρου[1]

            Ἡ παραβολή τοῦ πλουσίου καί τοῦ Λαζάρου, πλήρης διδαχῶν καί ἐπικαίρων νοημάτων, εἶναι ἕνα ἀπό τά βιβλικά ἀριστουργήματα, τά ὁποῖα δέν διαθέτουν παράλληλο. Ἡ διάσωσή της ὀφείλεται στόν συλλεκτικό ζῆλο τοῦ Εὐαγγελιστοῦ Λουκᾶ, ὁ ὁποῖος, μολονότι δέν ἀνῆκε στόν κύκλο τῶν δώδεκα, μᾶς παρέδωσε Κυριακές διδαχές πού, ὅπως αὐτή, δέν παραδίδονται ἀπό ἀλλοῦ.

            Γιά τήν παραβολή αὐτή ἔχουμε τίς ἀριστουργηματικές ἑπτά ὁμιλίες τοῦ Ἰωάννου Κωνσταντινουπόλεως τοῦ Χρυσοστόμου «εἰς τόν πτωχόν Λάζαρον», τά ἀποσπάσματα ὁμιλιῶν τοῦ Ὠριγένους, τίς ἑρμηνευτικές παρατηρήσεις τοῦ Γρηγορίου Νύσσης, ὅπως καί τίς ἑρμηνεῖες τῶν Κυρίλλου Ἀλεξανδρείας, Θεοφυλάκτου Ἀχρῖδος καί Εὐθυμίου Ζιγαδηνοῦ, οἱ ὁποῖες περιλαμβάνονται στά ὑπομνήματά των.

            Ὅλοι αὐτοί, ἅγιοι πατέρες καί διδάσκαλοι, ὅπως καί ἔγκριτοι θεολόγοι ἑρμηνευτές, ἔχουν ἑρμηνεύσει ἐπαρκῶς τήν περίφημη παραβολή. Ἐδῶ θά περιορισθοῦμε σέ μία παρατήρηση ἐπί μιᾶς ἐκφράσεως, ἡ ὁποία ἐπανειλημμένως περιέχεται σέ αὐτήν. Πρόκεται γιά τήν προσφώνηση τοῦ ἐν τῷ ἄδῃ βασανιζομένου πλουσίου πρός τόν γενάρχη Ἀβραάμ. Ἐκεῖ ὁ πλούσιος ἀποκαλεῖ σέ τρεῖς στίχους τόν Ἀβραάμ «πατέρα». Θά ἐπιχειρήσουμε νά ἀνιχνεύσουμε, ἐάν ἡ ἀναφορά αὐτή ἔχει κάποιο βαθύτερο νόημα, τ.ἔ. ἄν ἔχει κάτι νά μᾶς διδάξει καί πῶς συνδέεται μέ τή λοιπή εὐαγγελική ἱστορία.

            Ἡ προσφώνηση αὐτή, παρατηροῦμε ὅτι, προπορεύεται ὡς εἰσαγωγή καί τίς τρεῖς φορές κατά τίς ὁποῖες ἀκούεται ἡ φωνή τοῦ πλουσίου καί συνοδεύει κάποιο αἴτημα ἤ παράκλησή του πρός τόν Ἀβραάμ, ἐνῷ ὁ πλούσιος βρίσκεται μεταθανατίως στόν τόπο τῆς βασάνου του λόγῳ τοῦ μισάνθρωπου χαρακτήρα, τόν ὁποῖον εἶχε καί τῶν ἀπανθρώπων πράξεών του ὅσο ζοῦσε.

            Τήν πρώτη φορά ὅταν καλεῖ τόν Ἀβραάμ ζητώντας του νά στείλει τόν Λάζαρο γιά νά τόν δροσίσει ἔστω καί ἐλάχιστα: «καί αὐτός φωνήσας εἶπε· πάτερ Ἀβραάμ, ἐλέησόν με καί πέμψον Λάζαρον ἵνα βάψῃ τό ἄκρον τοῦ δακτύλου αὐτοῦ ὕδατος καί καταψήξῃ τήν γλῶσσάν μου, ὅτι ὀδυνῶμαι ἐν τῇ φλογί ταύτῃ.»[2] Τή δεύτερη ὅταν παρακαλεῖ τόν Ἀβραάμ νά ἀποστείλει τόν Λάζαρο στήν πατρική του οἰκία: «εἶπε δέ· ἐρωτῶ οὖν σε, πάτερ, ἵνα πέμψῃς αὐτόν εἰς τόν οἶκον τοῦ πατρός μου·»[3] Tήν δέ τρίτη καί τελευταία φορά, κατά τήν ὁποία ἀκούεται ἡ φωνή τοῦ πλουσίου, προβάλλει τό ἐπιχείρημα, ὅτι ἐάν κάποιος νεκρός πάει στούς ἀδελφούς του θά μετανοήσουν: «ὁ δέ εἶπεν· οὐχί, πάτερ Ἀβραάμ, ἀλλ΄ ἐάν τις ἀπό νεκρῶν πορευθῇ πρός αὐτούς, μετανοήσουσιν»[4]. Φαινομενικά παρουσιάζεται ἐδῶ ὁ πλούσιος ὡς ἕνας ἀπόγονος ὁ ὁποῖος τρέφει ἀπεριόριστο σεβασμό πρός τόν πρόγονό του, ὅμως αὐτό συμβαίνει καταναγκαστικά, ἐπειδή εἶναι πλέον σέ μία κατάσταση ὅπου δέν ἔχει ἀπολύτως καμμία ἐξουσία, βασανίζεται αὐστηρῶς διαρκῶς καί ἀτελευτήτως, καί γι΄ αὐτό μεταχειρίζεται τήν προσφώνηση αὐτή ἐπειδή δέν δύναται νά πράξει ἀλλιῶς.

            Τί ἔπραττε, ὅμως, καθ΄ ὅσο χρόνο ζοῦσε; Ἀναγνώριζε τόν Ἀβραάμ ὡς πατέρα του ἤ μήπως τοῦ ἦταν ἀδιάφορος; Τόν τιμοῦσε ἤ μήπως τόν περιφρονοῦσε; Ἐξετάζοντας τήν ἱστορία προσεκτικά ἀπό τήν ἀρχή, καταλήγουμε στό συμπέρασμα ὅτι οὐδόλως τόν τιμοῦσε ὡς πατέρα του, κατά σάρκα ὅσο καί πνευματικό πρόγονό του ἀλλά καί πνευματικό του ὁδηγό καί ἐμπνευστή τῆς ζωῆς του καί, ἐάν δέν τόν περιφρονοῦσε ἀπροκάλυπτα, μᾶλλον ἀδιαφοροῦσε γιά ὅ,τι εἶχε ἐκεῖνος νά τοῦ διδάξει. Διότι ὁ Ἀβραάμ ποτέ δέν θά ἐγκατέλειπε ἀσθενή, πεινασμένο καί ἄστεγο νά πεθάνει μπροστά στήν ἐξώθυρα τῆς οἰκίας του, ἀλλά θά τοῦ παρεῖχε μέ ὅλη του τήν καρδιά ὅ,τι ἐκεῖνος χρειαζόταν: φαγητό, στέγη, ἔνδυση, ἰατρική φροντίδα. Ἐάν, λοιπόν, ὁ πλούσιος, ἀναγνώριζε τόν πρόγονό του καί τόν τιμοῦσε, τότε θά ἔπρεπε ὁπωσδήποτε νά ἀκολουθεῖ ἔμπρακτα τό παράδειγμα τό ὁποῖο ἐκεῖνος εἶχε δώσει καί δέν θά καταντοῦσε νά  τόν ὀνομάζει «πατέρα» ἐπειδή δέν δύναται νά πράξει ἀλλιῶς.

            Ὅλα αὐτά μᾶς τά ἐπιβεβαιώνει ὁ ἑξῆς στίχος ἀπό τό κατά Ἰωάννην Εὐαγγέλιο: «ἀπεκρίθησαν καί εἶπον αὐτῷ· ὁ πατήρ ἡμῶν Ἀβραάμ ἐστι. καί λέγει αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· εἰ τέκνα τοῦ Ἀβραάμ ἦτε, τά ἔργα τοῦ Ἀβραάμ ἐποιεῖτε»[5]. Καί ποιό εἶναι τό ἔμπρακτο παράδειγμα τοῦ Ἀβραάμ, τό ὁποῖο σχετίζεται μέ τήν ὑπό ἐξέταση παραβολή; Ἀσφαλῶς ἐκεῖνο τῆς φιλοξενίας τῶν τριῶν ἀγγέλων[6]. Ὁ Ἀβραάμ, λοιπόν, φιλοξένησε τρεῖς ξένους, ἀπό τούς ὁποίους δέν προσδοκοῦσε καμμία ἀνταπόδοση καί καμμία ὠφέλεια. Αὐτό τό παράδειγμα ἔπρεπε νά ἀκολουθήσει ὁ πλούσιος καί νά βοηθήσει τόν πτωχό Λάζαρο, αὐτό θά εἶχε ἀποτρέψει τήν οἰκτρή κατάληξή του. Δέν θά βρισκόταν στήν οἰκτρή αὐτή θέση, ἐάν ὁσο ζοῦσε τιμοῦσε τόν προπάτορά του Ἀβραάμ ὅπως τοῦ ἔπρεπε, τ.ἔ. μιμούμενος τά ἔργα του. Ὅμως δέν τό ἔπραξε, λησμόνησε παντελῶς τό ἔμπρακτο παράδειγμα τοῦ προγόνου του καί ἔδειξε ἀπαράμιλλη ἀδιαφορία, φανέρωσε ἀπαράμιλλη σκληρότητα, συμπεριφέρθηκε μέ τή μέγιστη δυνατή ἀπανθρωπία, ἡ ὁποία τόν κατεδίκασε σέ αἰώνια καί ἀτελεύτητη τιμωρία. Γι΄ αὐτό ἡ ἐκ τῶν ὑστέρων ἀναγνώριση τοῦ Ἀβραάμ ὡς πατρός του δέν ἔχει ἀπολύτως καμμία ἀξία, ἀφοῦ ἔγινε, πλέον, καταναγκαστικά ὑπό τήν πίεση τῶν ἀτελευτήτων βασάνων τῆς αἰωνίου κολάσεως.

---

[1]          Τό  ἄρθρο αὐτό ἀφιερώνεται στούς μαθητές μου τοῦ 2ου Προτύπου Γενικοῦ Λυκείου Ἀθηνῶν, ἰδιαιτέρως δέ στόν μαθητή Ε.Β. ὁ ὁποῖος προτίθεται νά χειροτονηθεῖ κληρικός τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, διότι διδάσκοντάς τους τήν παραβολή κατέληξα στίς σκέψεις πού ἀκολουθοῦν, οἱ ὁποῖες δέν εἶναι παρά ἀνάπτυξη σημείων τῆς διδασκαλίας μου.

[2]          Λκ 16, 24. Ἡ παράκληση αὐτή, νά βρέξει ὁ Λάζαρος τό δάκτυλό του στό ὕδωρ γιά νά τοῦ δροσίσει τή γλώσσα, μᾶς θυμίζει τόν ἀγώνα τοῦ Λαζάρου νά τραφεῖ, ὅσο ζοῦσε, ἀπό τά ψίχουλα τά ὁποῖα ἔπεφταν ἀπό τό τραπέζι τοῦ πλουσίου (Λκ 16, 21), ὁ ὁποῖος ἀγώνας δέν κατόρθωσε νά συγκινήσει τόν πλούσιο, ὥστε νά τοῦ παράσχει φαγητό ἤ ὁτιδήποτε ἄλλο χρειαζόταν.

[3]          Λκ 16, 27.

[4]          Λκ 16, 30.

[5]          Ἰωάννου 8, 39. Ἐδῶ καλό εἶναι νά θυμηθοῦμε καί τόν Ἀλέξανδρο Γ΄ τόν ἀποκληθέντα μέγα, ὁ ὁποῖος εἶπε σέ στρατιώτη του, ὁ ὁποῖος παινευόταν γιά τήν ἀνδρεία τοῦ πατέρα του, ὅτι ἐπιβραβεύει τήν ἀνδραγαθίαν ὄχι τήν πατραγαθίαν.

[6]          Γενέσεως 18, 1-15.