Οι δύο «μοιχεπιβάτες» του θρόνου του Μεγάλου Αθανασίου. Από τον Γρηγόριο και τον Γεώργιο του 4ου αιώνα στη σημερινή Πάφο

Οι δύο «μοιχεπιβάτες» του θρόνου του Μεγάλου Αθανασίου

Από τον Γρηγόριο και τον Γεώργιο του 4ου αιώνα στη σημερινή Πάφο

Δρ.Σέργιος Ντόριτς (Δογματικός Θεολόγος)

Τραγική σύμπτωση της ιστορίας: τότε, στον θρόνο του Μεγάλου Αθανασίου στην Αλεξάνδρεια, εμφανίζεται ως αντικαταστάτης του ο Γρηγόριος ο Καππαδόκης, ενώ σήμερα στην Πάφο, σε μια υπόθεση που οι υποστηρικτές του Τυχικού χαρακτηρίζουν ανάλογη, εμφανίζεται επίσης ένας Γρηγόριος.

Τότε ο λαός της Εκκλησίας αντιμέτωπος με έναν «μοιχεπιβάτη» που θεωρούσε ότι του επιβλήθηκε αντί του κανονικού ποιμένα· σήμερα, οι υποστηρικτές του Τυχικού χαρακτηρίζουν τον νέο Μητροπολίτη Πάφου Γρηγόριο ως «μοιχεπιβάτη» και εξακολουθούν να θεωρούν τον Τυχικό τον άξιο και κανονικό ποιμένα της Πάφου.

Η ομοιότητα των ονομάτων και της εκκλησιαστικής διαμάχης είναι εντυπωσιακή· όμως η ιστορική αναλογία πρέπει να εξεταστεί με ακρίβεια και όχι να θεωρηθεί αυτομάτως ταύτιση των δύο περιπτώσεων.

……………………………………………….

Οι δύο «μοιχεπιβάτες» του θρόνου του Μεγάλου Αθανασίου

Υπάρχουν στιγμές στην εκκλησιαστική ιστορία όπου η πραγματικότητα μοιάζει να επαναλαμβάνεται με τρόπο σχεδόν ανατριχιαστικό.

Ο Μέγας Αθανάσιος, ο μεγάλος υπερασπιστής της πίστεως της Νικαίας, βρέθηκε επανειλημμένα εκτός του επισκοπικού του θρόνου στην Αλεξάνδρεια. Και σε δύο διαφορετικές περιόδους, ενώ ο ίδιος ζούσε και θεωρούσε τον εαυτό του κανονικό επίσκοπο, άλλοι άνδρες τοποθετήθηκαν στη θέση του.

Ο πρώτος ήταν ο Γρηγόριος ο Καππαδόκης.

Ο δεύτερος ήταν ο Γεώργιος ο Καππαδόκης.

Και οι δύο συνδέθηκαν με την αρειανική παράταξη και με την αυτοκρατορική εξουσία της εποχής.

Αλλά εδώ πρέπει να γίνει από την αρχή μια απολύτως απαραίτητη διευκρίνιση:

Γρηγόριος και Γεώργιος ήταν δύο διαφορετικά πρόσωπα.

Ο Γρηγόριος εγκαταστάθηκε στην Αλεξάνδρεια περίπου το 340.

Ο Γεώργιος εγκαταστάθηκε αργότερα, το 356.

Και αυτός ο δεύτερος είναι που ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος θα αποκαλέσει:

«Τέρας τι Καππαδόκιον»

…………………………………………………………


Ποιος ήταν ο Μέγας Αθανάσιος;


Για να καταλάβουμε γιατί η υπόθεση ήταν τόσο σοβαρή, πρέπει να θυμηθούμε ποιος ήταν ο Αθανάσιος.

Ο Αθανάσιος ήταν επίσκοπος Αλεξανδρείας και ένας από τους σημαντικότερους υπερασπιστές της αποφάσεως της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου στη Νίκαια το 325.

Η Νίκαια είχε διακηρύξει ότι ο Υιός είναι «ὁμοούσιος τῷ Πατρί».

Η θεολογική αυτή θέση βρισκόταν στο κέντρο της μεγάλης εκκλησιαστικής διαμάχης του 4ου αιώνα.

Μετά τη Νίκαια, όμως, η σύγκρουση δεν τελείωσε.

Αντίθετα, συνεχίστηκε με τεράστια ένταση.

Και ο Αθανάσιος έγινε ένας από τους κυριότερους στόχους των αντιπάλων της Νικαίας.

…………………………………………………………………..


Η αυτοκρατορική εξουσία και η Εκκλησία


Το πρόβλημα ήταν ότι στον 4ο αιώνα η εκκλησιαστική διαμάχη είχε πλέον συνδεθεί στενά με την αυτοκρατορική πολιτική.

Ο αυτοκράτορας Κωνστάντιος Β΄ υποστήριζε κατά περιόδους εκκλησιαστικές παρατάξεις αντίθετες προς τον Αθανάσιο.

Έτσι δημιουργήθηκε μια κατάσταση εξαιρετικά επικίνδυνη:

ένας επίσκοπος μπορούσε να απομακρυνθεί από την έδρα του όχι μόνο με εκκλησιαστική διαδικασία, αλλά και με την επέμβαση της κρατικής εξουσίας.

Ο Αθανάσιος θεωρούσε ότι αυτό ακριβώς συνέβαινε στην περίπτωσή του.

Δεν θεωρούσε ότι είχε παραιτηθεί.

Δεν θεωρούσε ότι είχε κανονικά αντικατασταθεί.

Και γι’ αυτό κάθε άνθρωπο που τοποθετούνταν στη θέση του τον αντιμετώπιζε ως εισβολέα στον επισκοπικό του θρόνο.

Εδώ ακριβώς βρίσκεται η σημασία του όρου «μοιχεπιβάτης».

………………………………………………………….


Τι σημαίνει «μοιχεπιβάτης»;


Ο όρος είναι εξαιρετικά βαρύς.

Στην εκκλησιαστική ορολογία χαρακτηρίζει εκείνον που εισέρχεται σε επισκοπική έδρα ενώ αυτή κατέχεται ακόμη από τον κανονικό επίσκοπο, καταλαμβάνοντας θέση που δεν του ανήκει.

Η εικόνα είναι ουσιαστικά αυτή ενός ανθρώπου που μπαίνει στη θέση του άλλου ενώ ο άλλος δεν έχει πάψει να είναι ο νόμιμος κάτοχός της.

Γι’ αυτό και ο όρος είναι τόσο δραματικός.

Δεν σημαίνει απλώς:

«ο αντίπαλος επίσκοπος».

Σημαίνει:

«εκείνος που επιβιβάστηκε σε ξένο θρόνο».

Ωστόσο, πρέπει να είμαστε ακριβείς:

Δεν πρέπει να αποδίδουμε μηχανικά τη λέξη «μοιχεπιβάτης» στον Αθανάσιο ή στον Γρηγόριο τον Θεολόγο ως αυτούσιο χαρακτηρισμό, αν δεν παραθέτουμε συγκεκριμένο χωρίο όπου χρησιμοποιείται η ίδια λέξη.

Ο όρος περιγράφει την πράξη· άλλο όμως η περιγραφή και άλλο η ακριβής πατερική διατύπωση.

…………………………………………………………………


Ο πρώτος Καππαδόκης: Γρηγόριος


Κατά τη δεύτερη εξορία του Αθανασίου, γύρω στο 339–340, οι αντίπαλοί του επιχείρησαν να εγκαταστήσουν στην Αλεξάνδρεια τον Γρηγόριο τον Καππαδόκη.

Η περίπτωση είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακή.

Ο Γρηγόριος δεν ήταν ένας άνθρωπος που εμφανίστηκε απλώς ως υποψήφιος για τη θέση.

Η εγκατάστασή του συνδέθηκε με την αυτοκρατορική εξουσία και τη δύναμη των αρειανιζόντων.

Ο Αθανάσιος παρουσιάζει την άφιξή του ως επιβολή.

Και αυτό έχει τεράστια σημασία.

Για τον Αθανάσιο το ζήτημα δεν ήταν:

«Ποιος από τους δύο έχει καλύτερη θεολογική άποψη;»

Το ζήτημα ήταν:

«Ποιος έχει το δικαίωμα να βρίσκεται στον θρόνο της Αλεξανδρείας;»

Ο ίδιος ο Αθανάσιος θεωρούσε ότι ο θρόνος ήταν δικός του και ότι ο Γρηγόριος είχε επιβληθεί παράνομα.

…………………………………………………………………..


Ο Αθανάσιος εναντίον του Γρηγορίου


Ο Αθανάσιος περιγράφει με πολύ σκληρούς όρους την εγκατάσταση του Γρηγορίου.

Τον παρουσιάζει ως άνθρωπο της αρειανικής παράταξης και ως συνεργό της πολιτικής δίωξης εναντίον των ορθοδόξων.

Μιλά για:


βία,
επιθέσεις,
φυλακίσεις,
ξυλοδαρμούς,
διωγμούς κληρικών,
διωγμούς πιστών,
βεβήλωση εκκλησιαστικών χώρων,
και χρήση της αυτοκρατορικής δύναμης για την επιβολή της νέας εκκλησιαστικής κατάστασης.


Σε ένα από τα πιο χαρακτηριστικά σημεία της αθανασιανής πολεμικής, ο Γρηγόριος παρουσιάζεται μαζί με τον έπαρχο Φιλάγριο με «διάθεσιν Καϊάφα».

Ο παραλληλισμός είναι συγκλονιστικός.

Ο Αθανάσιος δεν χρησιμοποιεί απλώς πολιτική γλώσσα.

Χρησιμοποιεί ευαγγελική γλώσσα.

Ο Γρηγόριος και οι συνεργοί του παρουσιάζονται ως άνθρωποι που διώκουν την Εκκλησία με τρόπο ανάλογο προς εκείνους που στράφηκαν εναντίον του Χριστού.

…………………………………………………………………..


Η τραγική ειρωνεία του ονόματος


Και εδώ αρχίζει η παράξενη ιστορική ειρωνεία.

Ο άνθρωπος που μπήκε στον θρόνο του Αθανασίου ονομαζόταν:

Γρηγόριος.

Και ήταν:

Καππαδόκης.

Δηλαδή ο θρόνος του μεγάλου Αλεξανδρινού Πατέρα καταλαμβανόταν από έναν Καππαδόκη που ονομαζόταν Γρηγόριος.

Αργότερα όμως, ένας άλλος μεγάλος Καππαδόκης, ο Γρηγόριος ο Θεολόγος, θα γράψει εναντίον του δεύτερου Καππαδόκη —του Γεωργίου— λόγια που έμειναν στην ιστορία.

Και έτσι δημιουργείται μια παράξενη σύμπτωση:

Γρηγόριος ο Καππαδόκης — Γεώργιος ο Καππαδόκης — Γρηγόριος ο Θεολόγος.

Τρία ονόματα που συναντώνται μέσα στην ίδια δραματική ιστορία του θρόνου του Αθανασίου.

………………………………………………………………


Ο δεύτερος Καππαδόκης: Γεώργιος


Η ιστορία όμως δεν τελείωσε.

Περίπου δεκαέξι χρόνια αργότερα, το 356, ο Αθανάσιος βρίσκεται και πάλι αντιμέτωπος με αυτοκρατορική δίωξη.

Ο στρατός εισβάλλει στην εκκλησία όπου βρίσκεται.

Ο Αθανάσιος διαφεύγει.

Και τότε στη θέση του εμφανίζεται ένας άλλος Καππαδόκης:

ο Γεώργιος.

Έτσι ο θρόνος της Αλεξανδρείας περνά ξανά, σύμφωνα με την αθανασιανή αφήγηση, σε άνθρωπο που ο κανονικός επίσκοπος θεωρεί ότι του έχει επιβληθεί από την αντίπαλη παράταξη.

Ο Αθανάσιος για τον Γεώργιο


Η γλώσσα του Αθανασίου για τον Γεώργιο είναι ακόμη σκληρότερη.

Τον παρουσιάζει ως άνθρωπο:


ασεβή,
σκληρό,
αρειανίζοντα,
συνδεδεμένο με την κρατική εξουσία,
ακατάλληλο για την επισκοπική διακονία,
και επικίνδυνο για τον λαό του Θεού.


Σε αθανασιανές πηγές περιγράφονται επίσης διώξεις, φυλακίσεις, κακοποιήσεις και πιέσεις εναντίον εκείνων που δεν δέχονταν την κοινωνία με τον Γεώργιο.

Ο Αθανάσιος λοιπόν δεν θεωρεί ότι έχει απλώς χάσει μια εκκλησιαστική εκλογή.

Θεωρεί ότι έχει εκδιωχθεί ο κανονικός ποιμένας και έχει εγκατασταθεί άλλος με τη δύναμη του κράτους.

…………………………………………………………………


Και τότε μιλά ο Γρηγόριος ο Θεολόγος


Εδώ βρίσκεται το κορυφαίο σημείο της ιστορίας.

Ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος γράφει τον περίφημο Λόγο του προς τιμήν του Μεγάλου Αθανασίου.

Και όταν φτάνει στον Γεώργιο, δεν χρησιμοποιεί ήπια γλώσσα.

Τον αποκαλεί:

«Τέρας τι Καππαδόκιον»

Αυτό πρέπει να το κρατήσουμε με απόλυτη ακρίβεια:

Το «Καππαδόκιον τέρας» είναι ο Γεώργιος, όχι ο Γρηγόριος.

…………………………………………………………


Το πορτρέτο του Γεωργίου


Ο Γρηγόριος ο Θεολόγος τον παρουσιάζει ως άνθρωπο:

χαμηλού φρονήματος, πλεονέκτη, γαστρίδουλο, κακούργο, άνθρωπο της απάτης και της σύγχυσης.

Τον ειρωνεύεται για την προηγούμενη επαγγελματική του πορεία και για τον τρόπο με τον οποίο ανέβηκε στην εξουσία.

Και το σημαντικότερο:

δεν τον παρουσιάζει ως άνθρωπο που απλώς έκανε ένα θεολογικό λάθος.

Τον παρουσιάζει ως όργανο της αδικίας.

Ως άνθρωπο που ήρθε στην Αλεξάνδρεια όχι για να θεραπεύσει αλλά για να διαλύσει.

………………………………………………………………..


«Σπορέας ζιζανίων»


Ο Γρηγόριος προχωρά ακόμη περισσότερο.

Ο Γεώργιος γίνεται:

«σπορέας ζιζανίων»

και:

«πρόδρομος τοῦ Ἀντιχρίστου».

Η φράση είναι εξαιρετικά βαριά.

Ο Γεώργιος δεν παρουσιάζεται πλέον απλώς ως αντίπαλος.

Παρουσιάζεται ως όργανο διάδοσης της πλάνης και της εκκλησιαστικής καταστροφής.

……………………………………………………………….


Οι χαρακτηρισμοί συγκεντρωμένοι


Γρηγόριος ο Καππαδόκης

Στην αθανασιανή παράδοση παρουσιάζεται ως:

Αρειανός, ασεβής, αντικανονικά επιβεβλημένος, συνεργός της κρατικής εξουσίας, διώκτης των ορθοδόξων, άνθρωπος συνδεδεμένος με βιαιότητες και με την καταδίωξη του Αθανασίου.

Γεώργιος ο Καππαδόκης

Ο Αθανάσιος τον παρουσιάζει ως:

ασεβή, σκληρό, επικίνδυνο, άνθρωπο με «δημίου ἦθος», όργανο της αρειανικής παράταξης και προϊόν της κρατικής επιβολής.

Ο Γρηγόριος ο Θεολόγος προσθέτει:

«τέρας τι Καππαδόκιον», κακούργος, πλεονέκτης, σπορέας ζιζανίων, «πρόδρομος τοῦ Ἀντιχρίστου» και άνθρωπος δεινότατος στο «κακουργεῖν» και «συγχέειν» τα πράγματα.

………………………………………………………..


Και η Πάφος σήμερα;


Εδώ πρέπει να γίνει μια μεγάλη και απαραίτητη διάκριση.

Η σημερινή περίπτωση δεν είναι ιστορικά ταυτόσημη με εκείνη του Αθανασίου.

Σήμερα δεν έχουμε αυτοκράτορα του 4ου αιώνα να διατάσσει στρατιωτική κατάληψη μιας επισκοπής.

Έχουμε σύγχρονη εκκλησιαστική διαδικασία, την οποία η διοικούσα Εκκλησία της Κύπρου θεωρεί νόμιμη.

Πράγματι, ο Γρηγόριος Ιωαννίδης εξελέγη τον Μάιο του 2026 από την Ιερά Σύνοδο με 11 ψήφους και στη συνέχεια χειροτονήθηκε και ανέλαβε τον θρόνο της Πάφου. (Αρχική - ΡΙΚ News(!))

Από την άλλη πλευρά, οι υποστηρικτές του Τυχικού αμφισβητούν έντονα αυτή την εξέλιξη και χαρακτηρίζουν δημόσια τον Γρηγόριο «μοιχεπιβάτη», υποστηρίζοντας ότι ο Τυχικός παραμένει ο άξιος και νόμιμος ποιμένας της Πάφου. Η θέση αυτή έχει καταγραφεί δημόσια και από μέσα ενημέρωσης που κάλυψαν τις αντιδράσεις κατά τη χειροτονία και την ενθρόνιση. (Pafos Press(!))

Άρα η ιστορική αναλογία πρέπει να διατυπωθεί έτσι:

δεν λέμε ότι η σημερινή υπόθεση είναι αποδεδειγμένα το ίδιο πράγμα με την υπόθεση του Αθανασίου.

Λέμε ότι στα μάτια των υποστηρικτών του Τυχικού εμφανίζεται ένα παρόμοιο εκκλησιολογικό μοτίβο:

ένας ποιμένας τον οποίο θεωρούν ακόμη άξιο και κανονικό απομακρύνεται και ένας άλλος, ο Γρηγόριος, καταλαμβάνει τον θρόνο.

Και ακριβώς εδώ βρίσκεται η τραγική σύμπτωση που κάνει την ιστορία τόσο εντυπωσιακή:

τότε Γρηγόριος στον θρόνο του Αθανασίου· σήμερα Γρηγόριος στον θρόνο της Πάφου, ενώ οι υποστηρικτές του απομακρυνθέντος ποιμένα Τυχικού χρησιμοποιούν τον ίδιο βαρύ χαρακτηρισμό: «μοιχεπιβάτης».

…………………………………………………….


Τυχικός — «ο άξιος» στα μάτια των υποστηρικτών του


Για τους ανθρώπους που συνεχίζουν να στηρίζουν τον Τυχικό, η υπόθεση δεν θεωρείται λήξασα.

Τον παρουσιάζουν ως άξιο ποιμένα της Πάφου, ως τον άνθρωπο που είχε ήδη συνδεθεί με το ποίμνιο και τη μητρόπολη, και θεωρούν την αντικατάστασή του άδικη.

Αυτή είναι η βάση πάνω στην οποία χρησιμοποιούν την εικόνα του «μοιχεπιβάτη».

Δεν εννοούν απλώς:

«Δεν μας αρέσει ο νέος μητροπολίτης.»

Εννοούν:

«Ο θρόνος δεν ήταν κενός, διότι ο ποιμένας που θεωρούμε κανονικό και άξιο εξακολουθεί να υπάρχει.»

Αυτό είναι ακριβώς το σημείο στο οποίο η λέξη αποκτά εκκλησιολογικό βάρος.

……………………………………………………………………


Η ιστορία επαναλαμβάνεται ή όχι;


Η απάντηση χρειάζεται προσοχή.

Ιστορικά, όχι με την απόλυτη έννοια.

Οι συνθήκες του 4ου αιώνα και του 2026 είναι εντελώς διαφορετικές.

Αλλά ως εικόνα εκκλησιαστικής σύγκρουσης, η αναλογία είναι εντυπωσιακή.

Τότε:

Αθανάσιος → απομάκρυνση → Γρηγόριος Καππαδόκης → αμφισβήτηση της κανονικότητας.

Αργότερα:

Αθανάσιος → νέα απομάκρυνση → Γεώργιος Καππαδόκης → νέα σύγκρουση.

Και σήμερα, σύμφωνα με την πλευρά των υποστηρικτών του Τυχικού:

Τυχικός → απομάκρυνση → Γρηγόριος → αμφισβήτηση της κανονικότητας της διαδοχής.

Αυτό είναι που δημιουργεί την ανατριχιαστική ιστορική σύμπτωση.

………………………………………………………………..


Το μάθημα του Αθανασίου


Πέρα από τα πρόσωπα, όμως, υπάρχει ένα βαθύτερο μάθημα.

Ο Αθανάσιος δεν υπερασπιζόταν μόνο τον εαυτό του.

Υπερασπιζόταν μια αρχή:

ότι η Εκκλησία δεν μπορεί να διοικείται απλώς με τη δύναμη του ισχυροτέρου.

Ο επίσκοπος δεν είναι πολιτικός διοικητής.

Ο επισκοπικός θρόνος δεν είναι τρόπαιο.

Και η διαδοχή δεν είναι απλώς υπόθεση διορισμού.

Για τον Αθανάσιο, η κανονικότητα, η πίστη και η κοινωνία της Εκκλησίας είχαν πραγματικό περιεχόμενο.

Γι’ αυτό και η ιστορία των δύο Καππαδόκων έμεινε ως χαρακτηριστικό παράδειγμα της μεγάλης σύγκρουσης του 4ου αιώνα.

……………………………………….

Επίλογος

Η ιστορία λοιπόν έχει μια παράξενη, σχεδόν τραγική ειρωνεία.

Στον 4ο αιώνα, ο Μέγας Αθανάσιος εκδιώκεται από την Αλεξάνδρεια και στον θρόνο του τοποθετείται πρώτα ένας Γρηγόριος ο Καππαδόκης και αργότερα ένας Γεώργιος ο Καππαδόκης.

Ο Γρηγόριος ο Θεολόγος, όταν μιλά για τον δεύτερο, δεν θα συγκρατήσει την οργή του:

«Τέρας τι Καππαδόκιον»

Σήμερα, δεκαεπτά αιώνες αργότερα, στην Κύπρο, η Πάφος ζει μια νέα μεγάλη εκκλησιαστική αντιπαράθεση.

Ο Γρηγόριος Ιωαννίδης είναι σήμερα ο επίσημα κατά την πλειοψηφία της Συνόδου αναγνωρισμένος Μητροπολίτης Πάφου.

Όμως, το μεγαλύτερο μέρος των πιστών της Πάφου εξακολουθούν να στηρίζουν τον Τυχικό και να θεωρούν ότι ο πραγματικός τους ποιμένας είναι εκείνος που απομακρύνθηκε και χαρακτηρίζουν τον νέο Γρηγόριο «μοιχεπιβάτη».

Και έτσι το όνομα Γρηγόριος ξαναβρίσκεται, με έναν παράξενο ιστορικό τρόπο, στο κέντρο μιας διαμάχης για έναν επισκοπικό θρόνο.

Τότε ο Αθανάσιος.

Σήμερα ο Τυχικός.

Τότε ο Γρηγόριος ο Καππαδόκης.

Σήμερα ο Γρηγόριος της Πάφου.

Η ιστορία όμως δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για να προδικάσει την κρίση της Εκκλησίας.

Πρέπει να χρησιμοποιείται για να μας θυμίζει κάτι πολύ βαθύτερο:

όταν αμφισβητείται ένας επίσκοπος, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος κάθεται στον θρόνο. Είναι ποιος έχει το δικαίωμα να βρίσκεται εκεί — και με ποια διαδικασία.