Το Χρέος (Β΄). «Με λογισμό και μ’ όνειρο»

Τό Χρέος (Β΄). «Μέ λογισμό καί μ’ ὄνειρο»

Γράφει η Εὐδοξία Αὐγουστίνου, Φιλόλογος-Θεολόγος

Δείτε το Α΄μέρος -Το Χρέος

«Τέτοια ἦταν ἡ θέσις, εἰς τήν ὁποίαν ἔσταινε ὁ Σολωμός τούς πολιορκη­μέ­νους· τό ὕψος τῆς ψυχῆς, καί ἐν ταὐτῷ τά φυσικά αἰσθήματα εἰς ὅλη τους τήν σφοδρότητα. Αὐτό τό σέβας πρός ὅλα τά ἰδιώματα τοῦ θείου πλάσματος ἀνά­­γκαζε τόν ποιητή νά μή θυσιάζει κανένα ἀπό αὐτά», γράφει στά Προλεγόμενα ὁ Ἰάκωβος Πολυλᾶς.

   Πράγματι οἱ ὑπερασπιστές τοῦ Με­σολογγίου μέ τήν ἀπόλυτα ἐνσυνείδητη καί αὐτοπροαίρετη θυσία τους διατρά­νωσαν τήν πίστη τοῦ ἀνθρώπου στήν ἠ­θική βούληση, καθαγιάζοντας τήν ἰδέα τῆς ἐσωτερικῆς ἐλευθερίας. Ἔτσι ὁ σμι­λευτής τῶν «Ἐλεύθερων Πολιορκη­μέ­νων» πρίν τήν Ἔξοδο -συνεχίζοντας τήν προηγούμενη προσέγγισή μας- προ­λα­βαίνει νά δεῖ καί νά μᾶς μεταφέρει στιγ­μιότυπα ἀπό τό ἐθνικό Μαρτυρο­λό­γιο πού ἐξελίσσονταν ἐκεῖ.

1)Ὁ Σουλιώτης κλαίει, γιατί ἀπό τήν πείνα τό τουφέκι τοῦ ᾽γινε βαρύ.

2)Ἡ νέα εἶδε στόν ὕπνο της πώς ἕνας ἄγγελος τῆς ἔδωσε τά φτερά του, ἴσως γιά νά φύγει. Ἐκείνη διηγεῖται τό ὄνειρο στίς φίλες της καί προσθέτει πώς θά ᾽θελε νά εἶχε φτερά ἀγγέλου, μά ὄχι γιά νά φύγει.

3)Μιά γυναίκα, ἡ Μάρθα, καταγίνεται μέ τά μυστήρια τῆς ὕπαρξης.

4)Ὁ πολέμαρχος τήν ὥρα τοῦ συμβουλίου συγκινήθηκε, ἀναπολώντας παλιές θύμησες. Κατόπιν συνομιλεῖ μέ κά­- ποιον γιά τό φρόνημα τῶν γυναικῶν καί γιά τήν ὑπομονή πού ἔδειχναν στίς τρομερές στερήσεις.

5)Καῖνε τά πράγματα πού ἀδυνα­τοῦσαν νά πάρουν μαζί τους.

6)Οἱ γυναῖκες παρακαλοῦν τούς ἄν­δρες νά παρασταθοῦν στήν ὕστερη δέ­ηση πού θά γινόταν. Τούς τό ἐπιτρέ­­- πουν, μά οἱ γυναῖκες δειλιάζουν καί κλαῖ­νε, γεγονός πού ἐπηρεάζει τούς ἄν­δρες. Στό τέλος νικοῦν κι ἐκείνη τή δοκιμασία, ὅπως καί τόσες ἄλλες προη­γουμένως καί μένουν σταθεροί στήν ἀ­πόφασή τους νά κάμουν τήν Ἔξοδο καί νά ζήσουν ἤ νά πεθάνουν ἐλεύθεροι.

«Ἐτούτη εἶν’ ἡ ὕ­στερη νυχτιά·

ὅλα τ’ ἀ­στέρια βγάνει·

ὁ­λονυχτίς ἀνέβαινε ἡ δέ­ηση, τό λιβάνι».

7)Ὁ Ἀράπης τραβηγμένος ἀπό τή μυρωδιά τοῦ λιβανιοῦ πλησίασε στό τεῖ­χος νά κρυφοκοιτάξει τί γινόταν μέσα.

8)Ὁ φοβερός κύκλος τῶν πολιορ­κη­τῶν ἀφρίζει ἀπό τή λύσσα του:

«Κι ἐσχίσθη ἀμέσως κι ἔβαλε

στῆς Μάνας τά ποδάρια

τῆς πείνας καί τοῦ σκοτωμοῦ

τά λίγα ἀπομεινάρια».

   Οἱ πολιορκημένοι ἕτοιμοι πιά, περίμεναν τήν τελευταία νύχτα, γιά νά χυμήξουν καί νά σπάσουν τόν κλοιό τῶν πο λιορκητῶν. Μά ὥσπου νά φτάσει ἡ ὁρι­σμένη στιγμή, ἔμεναν συγκεντρωμένοι καί σιωπηλοί, γιά νά μήν τούς ἐννοήσει ὁ ἐχθρός κι ἔλεγαν μέσα τους:

«Γιά τήν αἰωνιότητα πού μόλις

τά χωράει·

Στά μάτια καί στό πρόσωπο

φαίνοντ’ οἱ στοχασμοί τους·…

Τά σπλάχνα τους κι ἡ θάλασσα

ποτέ δέν ἡσυχάζουν».

Μέ τό φτάσιμο τῆς χαραυγῆς φι­λοῦν γιά τελευταία φορά τήν ἀγαπη­μέ­νη τους γῆ:

«Μνήσθητι, Κύριε, εἶναι κοντά·

Μνή­σθητι, Κύριε, ἐφάνη!…

Εἶν’ ἕτοιμα στήν ἄσπονδη πλημμύρα

τῶν ἀρμάτων,

δρόμο νά σχίσουν τά σπαθιά,

     κι ἐλεύθεροι νά μείνουν

ἐκεῖθε μέ τούς ἀδελφούς,

        ἐδῶθε μέ τό χάρο».

   Ἡ ὑπόθεση τοῦ ποιήματος, δηλαδή, ἀρχίζει ἀπό τήν ἐλπιδοφόρα νίκη τῆς Κλείσοβας, περιπλέκεται καί κορυφώνεται ἡ δράση της μέ τήν ἀποτυχία τοῦ ἑλ­ληνικοῦ στόλου νά ἐφοδιάσει τούς πολι­ορκημένους καί τελειώνει μέ τήν Ἔξοδο. Μέ αὐτόν τόν τρόπο ὁ Σο­λω­μός ὑμνεῖ τό πνεῦμα τῆς ψυχικῆς ἀ­ντοχῆς καί τῆς ἠ­θικῆς ἀνεξαρτησίας, δείχνοντας τή μεγάλη του ὑπεροχή ἀπέ­ναντι στήν κτη­- νώδη ὑλική βία. Τό πα­ρου­σιάζει μάλιστα στόν ἑλληνικό λαό σάν τή φωνή τῆς Ἑλ­λάδας πρός τά παιδιά της.

   Ἀπό τεχνικῆς ἀπόψεως οἱ «Ἐλεύ­θε­ροι Πολιορκημένοι» εἶναι τό σημαντικότερο ποίημα τῆς νεότερης λογοτεχνίας μας καί τό πιό πρωτότυπο τῆς παγκόσμιας τῆς ἐποχῆς του. Τελειότερο ποιητικό κάλλος δέν κατέχει ὁλόκληρη ἡ παγκόσμια λυρική δημιουργία. Στά τελειοποιημένα ἀποσπάσματά του, πού ἔ­φτασαν στά χέρια μας, ἡ πλαστικότη­τα, ἡ δραματικότητα κι ἡ μουσικότητα, τά πολυσύνθετα νοήματα τῶν ἐπιγραμ­μα­τι­κῶν στίχων εἶναι κάτι τό μοναδικό κι ἀ­πλησίαστο μέχρι στιγμῆς. Κι ἐνῶ στό σύ­νολό του πρόκειται γιά ἕνα ποίημα μεγαλόπνοο, βαθυστόχαστο καί μέ ἀξιο­θαύ­μαστη συνθετικότητα, προσφέρει στόν ἀναγνώστη μοναδικές λεπτομερειακές καλλιτεχνικές χαρές ὅσο κανένα ἄλλο νεοελληνικό ποίημα καί ἴσως ὅσο ἐλά­χι­στα τῆς παγκόσμιας λογοτεχνίας.

Ποίημα ζωῆς τοῦ Σολωμοῦ καί ἐ­λευ­θερίας τῶν Ἑλλήνων ἀποτελοῦν οἱ «Ἐ­λεύθεροι Πολιορκημένοι». Ἀναδεί­χτηκαν ἐλεύθεροι περισσότερο ἀπό κά­θε ἄλλη φορά στή ζωή τους καί γενναῖοι παραπά­νω ἀπό κάθε ἄλλο θνητό. Ἡ στιγ­­μή τῆς θυσίας τους μνημειώνεται ἐπά­ξια ἀ­πό τόν ποιητή. Οἱ θεσπέσιες ἐπώνυμες καί ἀνώνυμες μορφές μετεωρίζονται μεγαλόπρεπα ψηλά στόν οὐ­ρα­νό τῶν ἡρώων. Ἔτσι τό σημαντικότερο γεγονός τοῦ Ἀ­γώνα γιά τήν ἀνεξαρτησία τοῦ Ἔθνους μας, μέ μιά εὐτυχισμένη σύμπτωση, βρῆ­κε τόν ἀντάξιο ψάλτη του, πού χάρισε στή νεοελληνική ποίηση τήν ἀξιολο­γότε­ρη ποιητική της δημιουργία.

Στίς σημειώσεις τοῦ Σολωμοῦ βλέπουμε μέ τά μάτια τῆς ψυχῆς τόν πονεμένο ποιητή νά κλαίει:

«Ὅταν συλλο­γίζομαι ὅτι

θά γεννήσουν σκλάβους,

γεμίζουν τά μάτια μου δάκρυα».

Ἡ συνέχεια ὅμως τῆς Φυλῆς ἀποτυ­πώνεται στήν «Ἑλληνίδα Μητέρα»:

«Χαρές καί πλούτη νά χαθοῦν

          καί τά βασίλεια κι ὅλα,

τίποτε δέν εἶναι, ἄν στητή

   μέν’ ἡ ψυχή κι ὁλόρθη…

Ἄπειρους λάκκους, ἄπειρους

           γεμίζουν οἱ νεκροί μας·

πέφτουμ’ ἐμεῖς,

τό ἔργο μας γιά τήν πατρίδα μένει…».

   Ὄντως, ὁ ἄνθρωπος μετουσιώνεται σέ πραγμάτωση Ἰδέας, τῆς Ἐλευθερίας, καταξιώνοντας μέ τόν θάνατό του τό νό­ημα τῆς ζωῆς· καί ἡ ἄρνηση τῆς φυ­σι­κῆς ζωῆς μπροστά στήν ἐλευθερία καί τήν αἰωνιότητα τῆς ψυχῆς εἶναι αἰώνια ζωή. Ἔτσι, οἱ ἐλεύθεροι πολιορκημένοι καθί­στανται γιά μᾶς ὕψιστη παρακατα­θήκη, ἡ ὁποία μᾶς χρεώνει νά συνειδη­τοποι­ήσουμε ὅτι καλούμαστε νά ἀποδει­χθοῦ­με ὄχι μόνον ἄξιοι ἀπόγονοί τους ἀλλά καί ἄξιοι πρόγονοι τῶν Ἑλ­λήνων πού θά τιμήσουν τά τριακόσια χρόνια ἀπό τήν ἡρωική Ἔξοδο τοῦ Μεσο­λογγίου.