Περί Κρίσεως, Κατακρίσεως, Καταλαλιάς, Συκοφαντίας και Εκκλησιαστικού Ελέγχου στην Ορθόδοξη Παράδοση

Περί Κρίσεως, Κατακρίσεως, Καταλαλιάς, Συκοφαντίας και Εκκλησιαστικού Ελέγχου στην Ορθόδοξη Παράδοση

Με αφορμή τη συζήτηση γύρω από την άδικη δίκη του Μητροπολίτη Πάφου Τυχικού και τη θέση ότι «οι λαϊκοί δεν πρέπει να μιλούν», εξετάζεται η διάκριση ανάμεσα στην αμαρτωλή κατάκριση και στον θεμιτό εκκλησιαστικό έλεγχο

……………………………………………

Πραγματεία

Η έννοια της κρίσεως, της κατακρίσεως, της καταλαλιάς, της συκοφαντίας και του εκκλησιαστικού ελέγχου αποτελεί ένα από τα πλέον λεπτά και θεολογικά απαιτητικά ζητήματα της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Το ζήτημα αυτό δεν είναι απλώς θεωρητικό, αλλά αγγίζει άμεσα την εκκλησιαστική ζωή, τη συνείδηση των πιστών και τον τρόπο με τον οποίο βιώνεται η αλήθεια μέσα στο σώμα της Εκκλησίας. Με αφορμή σύγχρονες εκκλησιαστικές εντάσεις και δημόσιες συζητήσεις, όπως εκείνη που έχει προκύψει γύρω από την υπόθεση του Μητροπολίτη Πάφου Τυχικού και τις απόψεις ότι οι λαϊκοί δεν έχουν δικαίωμα λόγου ή ελέγχου, καθίσταται αναγκαία η θεολογική αποσαφήνιση του ζητήματος.

Η Αγία Γραφή θέτει από την αρχή ένα σαφές όριο στον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος αντιμετωπίζει τον συνάνθρωπό του. Ο λόγος του Χριστού «μη κρίνετε, ίνα μη κριθήτε» δεν αναφέρεται στην απλή διαπίστωση γεγονότων ή στην υπεύθυνη κρίση μιας κατάστασης, αλλά στην εσωτερική διάθεση καταδίκης του άλλου ανθρώπου ως προσώπου. Η κατάκριση, όπως την κατανοεί η εκκλησιαστική παράδοση, είναι η μετατροπή ενός ανθρώπινου σφάλματος σε τελική ταυτότητα του προσώπου, πράξη που ανήκει αποκλειστικά στον Θεό και όχι στον άνθρωπο.

Η κατάκριση, συνεπώς, αποτελεί πνευματική εκτροπή που πηγάζει από την υπερηφάνεια και οδηγεί στη διάσπαση της αγάπης. Ο άνθρωπος που κατακρίνει δεν περιορίζεται στο να διακρίνει το καλό από το κακό, αλλά αποδίδει τελική κρίση στον άλλον, ως να γνωρίζει την κατάσταση της ψυχής του. Η Εκκλησία καταδικάζει αυτή τη στάση ως πνευματικά επικίνδυνη, διότι αποκόπτει τον άνθρωπο από τη μετάνοια και τον οδηγεί σε αυταπάτη δικαιοσύνης.

Ωστόσο, η ίδια η Αγία Γραφή δεν ταυτίζει την αποφυγή κατακρίσεως με την αποδοχή της πλάνης ή τη σιωπή απέναντι στην αδικία. Ο ίδιος ο Χριστός ελέγχει δημόσια τους Φαρισαίους, αποκαλύπτοντας την υποκρισία τους και την παραμόρφωση της αληθινής πίστεως. Ο έλεγχος αυτός δεν αποτελεί προσωπική επίθεση, αλλά προφητική αποκάλυψη της αλήθειας προς χάριν του λαού. Αντίστοιχα, ο Ιωάννης ο Πρόδρομος ελέγχει τον Ηρώδη για την ανήθικη πράξη του, χωρίς να αποσιωπά την αλήθεια για χάρη της εξουσίας.

Η προφητική παράδοση της Παλαιάς Διαθήκης κινείται στο ίδιο πνεύμα. Ο Νάθαν ελέγχει τον βασιλιά Δαβίδ, ο Ηλίας ελέγχει τον Αχαάβ και τους ψευδοπροφήτες, ενώ ο Ιερεμίας ελέγχει το σύνολο της θρησκευτικής και πολιτικής ηγεσίας της εποχής του. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, ο έλεγχος δεν εκλαμβάνεται ως κατάκριση, αλλά ως αποστολή θεϊκής ευθύνης.

Η αποστολική Εκκλησία συνεχίζει την ίδια παράδοση. Ο Απόστολος Παύλος ελέγχει δημόσια τον Απόστολο Πέτρο στην προς Γαλάτας επιστολή, διότι η στάση του δημιουργούσε σύγχυση στην εκκλησιαστική κοινότητα. Το γεγονός αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, διότι δείχνει ότι ακόμη και μεταξύ Αποστόλων ο έλεγχος δεν θεωρείται παραβίαση της αγάπης, αλλά διακονία της αληθείας. Παράλληλα, στην πρώτη προς Τιμόθεον επιστολή τονίζεται ότι όσοι αμαρτάνουν δημοσίως πρέπει να ελέγχονται ενώπιον όλων, ώστε να διαφυλάσσεται η πνευματική υγεία της Εκκλησίας.

Η καταλαλιά και η συκοφαντία αποτελούν διαφορετικό φαινόμενο. Η καταλαλιά συνίσταται στη διάδοση αρνητικών λόγων για τον άλλον χωρίς σκοπό θεραπείας ή διόρθωσης, ενώ η συκοφαντία αποτελεί συνειδητή διαστρέβλωση της αλήθειας. Και οι δύο μορφές λόγου καταστρέφουν την ενότητα και την εμπιστοσύνη μέσα στο εκκλησιαστικό σώμα και για τον λόγο αυτό καταδικάζονται αυστηρά από την Αγία Γραφή.

Η πατερική παράδοση προσεγγίζει το ζήτημα με εξαιρετική ακρίβεια. Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος τονίζει ότι η κατάκριση δεν αφορά την αλήθεια των γεγονότων, αλλά τη διάθεση της καρδιάς. Ο Βασίλειος ο Μέγας επισημαίνει ότι η σιωπή απέναντι στην αίρεση δεν είναι αρετή αλλά πνευματική ευθύνη που παραλείπεται. Ο Ισαάκ ο Σύρος διδάσκει ότι ακόμη και ο ορθός λόγος, όταν στερείται αγάπης, μετατρέπεται σε όργανο πτώσης.

Στην εκκλησιαστική ιστορία, η ανάγκη του ελέγχου έχει επανειλημμένα αναδειχθεί ως κρίσιμη για τη διαφύλαξη της πίστεως. Ο Μέγας Αθανάσιος αντιστάθηκε στον Αρειανισμό, ο Μάξιμος ο Ομολογητής στον Μονοθελητισμό, και ο Μάρκος ο Ευγενικός στην ένωση της Φερράρας-Φλωρεντίας, ενώ ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος δεν δίστασε να ελέγξει ακόμη και την αυτοκρατορική εξουσία. Όλες αυτές οι περιπτώσεις δείχνουν ότι η Εκκλησία ουδέποτε ταύτισε την υπακοή με την αδιαμαρτύρητη αποδοχή κάθε εκκλησιαστικής πράξης.

Η σύγχρονη αντίληψη ότι οι λαϊκοί ή οι κατώτεροι κληρικοί δεν έχουν δικαίωμα λόγου ή ελέγχου δεν βρίσκει πλήρη θεολογική θεμελίωση στην πατερική παράδοση. Η Εκκλησία είναι σώμα Χριστού, μέσα στο οποίο όλοι οι πιστοί έχουν ευθύνη έναντι της αλήθειας, βεβαίως με διάκριση, ταπείνωση και υπακοή στην εκκλησιαστική τάξη. Η σιωπή δεν αποτελεί απόλυτη αρετή όταν διακυβεύεται η πίστη ή όταν παραβιάζονται οι ιεροί κανόνες, αλλά ούτε και ο λόγος δικαιώνεται όταν εκφέρεται χωρίς πνευματική ωριμότητα.

Η ορθή εκκλησιολογική στάση βρίσκεται στη διάκριση. Ο πιστός δεν καλείται ούτε να κατακρίνει πρόσωπα ούτε να σιωπά μπροστά στην πλάνη ή την αδικία. Καλείται να ελέγχει με σεβασμό, να διακρίνει με ταπείνωση και να μιλά με αγάπη, έχοντας ως σκοπό όχι την καταδίκη αλλά τη σωτηρία και την οικοδομή της Εκκλησίας.

Συνεπώς, η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν αποδέχεται ούτε την αδιάκριτη κατάκριση ούτε τη σιωπηλή συνενοχή. Η αλήθεια δεν υπηρετείται ούτε από την υπεροψία ούτε από την αδράνεια, αλλά από τον φωτισμένο λόγο που συνδυάζει αγάπη και ευθύνη. Σε αυτό το πλαίσιο, κάθε εκκλησιαστική συζήτηση, ακόμη και όταν είναι δύσκολη ή οδυνηρή, οφείλει να διεξάγεται μέσα στο πνεύμα της ταπεινώσεως, της αληθείας και της αγάπης, ώστε να παραμένει η Εκκλησία τόπος σωτηρίας και όχι αντιπαράθεσης.