Οι «τρείς μέγιστοι φωστήρες της Τρισηλίου Θεότητος».

Οι «τρείς μέγιστοι φωστήρες της Τρισηλίου Θεότητος».

Αρχ. Παύλου Δημητρακοπούλου, Θεολόγου – συγγραφέως - Ι. Μ. Κυθήρων και Αντικυθήρων

Εν Κυθήροις τη 30η Ιανουαρίου 2026

    Ξεχωριστή θέση, αγαπητοί μου αδελφοί, στη χορεία των Ιεραρχών της Ορθοδόξου Εκκλησίας μας κατέχουν οι «τρείς μέγιστοι φωστήρες της Τρισηλίου Θεότητος», όπως τους αποκαλεί ο υμνογράφος στο απολυτίκιο της εορτής, δηλαδή ο μέγας Βασίλειος, ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος και ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, των οποίων την ιερά μνήμην ευλαβώς και χαρμοσύνως τιμά και πανηγυρίζει η Εκκλησία μας σήμερα σε μια κοινή εορτή και πανήγυρη. Και οι τρείς υπήρξαν μεγάλοι και κορυφαίοι θεολόγοι, μεγάλοι και κορυφαίοι Ιεράρχες και ποιμένες και πατέρες και διδάσκαλοι της Εκκλησίας μας.

 Τους εορτάζει ο ουρανός, η θριαμβεύουσα Εκκλησία, τους εορτάζει και η επί γης στρατευομένη και τους προβάλλει ως παραδείγματα προς μίμηση, ως παραδείγματα αρετής και αγιότητος τόσο στον κλήρο όσο και στο λαό. Προ πάντων όμως και κυρίως τους προβάλλει ως υποδείγματα αγίων ποιμένων και διδασκάλων της Εκκλησίας μας γι’ αυτό και σ’ αυτούς βρίσκει πλήρη και τελεία εφαρμογή ο λόγος του Κυρίου μας «Ο ποιμήν ο καλός την ψυχήν αυτού τίθησιν υπέρ των προβάτων», (Ιω. 10,11).

    Σ’ αυτή την  χριστομίμητη ποιμαντική τους διακονία θα εστιάσωμε την προσοχή μας στη συνέχεια για να παραθέσουμε ελάχιστα μόνον στοιχεία από το πολύπλευρο και πολυσχιδές ποιμαντικό τους έργο προς δόξαν των αγίων και ωφέλειαν όλων μας. Εκείνο που κατ’ αρχήν πρέπει να τονίσουμε είναι το γεγονός ότι οι τρείς αυτοί οικουμενικοί διδάσκαλοι της Εκκλησίας μας υπήρξαν κατ’ εξοχήν οι άνθρωποι της αρετής και της αγιότητος. Ήταν άνθρωποι ταπεινοί, πράοι, ακενόδοξοι, ανεξίκακοι, καρτερικοί, γεμάτοι από αγαπη ανιδιοτελή, γεμάτοι από θείο ζήλο και πνεύμα αυτοθυσίας. Κατόρθωσαν να κάνουν κτήμα τους με τη Χάρη του Θεού όλες τις ευαγγελικές αρετές μετά από πολλούς ασκητικούς αγώνες και κόπους. Ανέβηκαν όλες τις βαθμίδες της πνευματικής τελειώσεως, από την κάθαρση στο φωτισμό και από τον φωτισμό στη θέωση, γι’ αυτό και αξιώθηκαν να γίνουν σκεύη εκλογής, όργανα της Χάριτος  του αγίου Πνεύματος. 

    Ουδέποτε στη ζωή τους επεδίωξαν ανθρώπινη δόξα και εκκλησιαστικά αξιώματα παρ’ όλο που διέθεταν και οι τρείς τους πλούσια θεολογική παιδεία αλλά και μεγάλη και σπάνια κοσμική μόρφωση, διότι είχαν καταστεί κορυφαίοι επιστήμονες και ρήτορες και φιλόσοφοι. Αντίθετα μάλιστα. Επειδή ήταν άνθρωποι βαθιάς ταπεινώσεως απέφευγαν τα αξιώματα, απέφευγαν να αναλάβουν έργο ποιμαντικής διακονίας ψυχών, αναλογιζόμενοι  το βάρος της ευθύνης που συνεπάγεται ένα τέτοιο έργο. Ο Θεός ήταν εκείνος που τους ανέδειξε Ιεράρχες και ποιμένες, χωρίς αυτοί να το επιδιώξουν. Τους ανέδειξε  προκειμένου να φωτίσουν, να διδάξουν και να ποδηγετήσουν το ποίμνιό τους, αλλά και όλες τις μεταγενέστερες γενεές των πιστών. Διά της βίας ανυφώθηκαν στην επισκοπική διακονία. Εξαναγκάσθηκε ο μέγας Βασίλειος να γίνει αρχιεπίσκοπος Καισαρείας. Το ίδιο επίσης και ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος, ο οποίος χωρίς να το θέλει ανυψώθηκε στον πατριαρχικό θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως. Όταν αργότερα κατά την διάρκεια της Β΄ Οικουμενικής Συνόδου κάποιοι επίσκοποι αμφισβήτησαν την νομιμότητα της εκλογής του στο πατριαρχικό αξίωμα, δεν δίστασε να παραιτηθεί και να αναχωρήσει στη γενέτειρά του, αποφεύγοντας την πρόσκαιρη δόξα του κόσμου. Το ίδιο επίσης και ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, ο οποίος χωρίς καν να το εννοήσει βρέθηκε από την Αντιόχεια στη βασιλεύουσα με απατηλό τέχνασμα του αυτοκράτορος.

    Κατά μίμηση του καλού ποιμένος και αρχιποίμενος Χριστού εποίμαναν  το ποίμνιο της εκκλησιαστικής δικαιοδοσίας που τους έδωσε ο Θεός με ζήλο, με θερμή προαίρεση, με φόβο Θεού, με πνεύμα αυτοθυσίας και αυταπαρνήσεως, διδάσκοντας και κατηχώντας τον λαό επί καθημερινής βάσεως, νουθετώντας τους ατάκτους, παρηγορώντας τους εν θλίψει και πειρασμοίς ευρισκομένους, στηρίζοντας τους ολιγοψύχους, μακροθυμώντας προς πάντας. Δεν εφείσθησαν κόπων, στερήσεων, αγώνων και θυσιών. Τα πλούτη, τους θρόνους και τη ζωή τους τα θυσίασαν όλα χάριν των λογικών προβάτων, προκειμένου να ευαρεστήσουν στον Κύριο.

    Ιδιαιτέρως αγωνίσθηκαν να διατρανώσουν τα ορθόδοξα δόγματα και να καταπολεμήσουν τις αιρέσεις της εποχής εκείνης, προκειμένου να προφυλάξουν τον πιστό λαό του Θεού από τον θανάσιμο κίνδυνο των αιρέσεων και ιδίως τον Αρειανισμό, να σώσουν τους πεπλανημένους και να στερεώσουν την Ορθοδοξία σε παγκόσμιο επίπεδο. Με γενναιότητα, ανδρεία και θάρρος ύψωσαν το ανάστημά τους και δεν δίστασαν να ελέγξουν ακόμη και ηγεμόνες και αξιωματούχους του παλατιού, όταν αυτοί παρασύρθηκαν στην αίρεση, ή αδικούσαν τους πτωχούς και αδυνάτους. Είναι γνωστός ο διάλογος του Μεγάλου Βασιλείου με τον αυτοκράτορα Ουάλη, όταν αυτός προσπαθούσε να τον εξαναγκάσει να δεχθεί τον Αρειανισμό. Με ανδρείο και ομολογιακό φρόνημα ο άγιος αντέκρουσε τα επιχειρήματα και τις απειλές του, έτσι ώστε να θαυμάζει ο ηγεμόνας για το θάρρος του, αλλά και για την ετοιμότητά του να υπομείνει ακόμη και μαρτύριο χάριν της πίστεως.

    Επίσης είναι γνωστοί οι αντιαιρετικοί αγώνες κατά του Αρειανισμού του αγίου Γρηγορίου του θεολόγου, ο οποίος ως αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως υπερασπίσθηκε με καταπληκτικό θάρρος την Ορθοδοξία, συντρίβοντας τις πλάνες των αρειανών, που είχαν πλημμυρίσει τότε την Βασιλεύουσα. Η κατάσταση την εποχή εκείνη ήταν πολύ δύσκολη. Όλοι οι ναοί της Βασιλεύουσας ήταν στα χέρια των αιρετικών. Όμως ο Άγιος δεν απελπίσθηκε. Μετέτρεψε ένα δωμάτιο στο σπίτι, όπου τον φιλοξενούσαν, σε ναό και τον ονόμασε ναό της Αγίας Αναστασίας. Στο ναό αυτό εξεφώνισε τους περίφημους πέντε θεολογικούς του λόγους, που του έδωσαν δίκαια τον τίτλο του Θεολόγου. Σπουδαιότατη υπήρξε και η αντιαιρετική δράση του αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, ο οποίος κυρίως και πρωτίστως με τα αντιαιρετικά του συγγράμματα ανέτρεψε τις πλάνες του Αρειανισμού. Πέραν αυτών  υπήρξε αδυσώπητος ελεγκτής κάθε παρανομίας και κακίας. Δεν δίστασε να ελεγξει ακόμη και αυτήν την αυτοκράτειρα Ευδοξία, για τις παρανομίες της.

    Αξιοθαύμαστη ήταν και η διακονία τους στον τομέα της φιλανθρωπίας. Και οι τρείς τους ανέπτυξαν και παρουσίασαν μια τόσο υψηλή και τόσο πολύπλευρη φιλανθρωπική δράση, ώστε να καταστούν αιώνια πρότυπα έμπρακτης αγάπης και υποδείγματα προς μίμηση. Και οι τρείς τους διέθεσαν όσα κληρονομικά πλούτη είχαν στη φιλανθρωπία, αλλά και τα έσοδα των Μητροπόλεών των. Ενώ ήταν πλούσιοι, έγιναν φτωχοί εκουσίως και προτίμησαν να ζουν με πτωχεία, με στερήσεις και κακουχίες για να χορτάσουν πεινασμένους, να ενδύσουν γυμνούς και να εξαγοράσουν αιχμαλώτους. Είναι γνωστή η Βασιλειάδα, την οποία ίδρυσε ο Μέγας Βασίλειος, που αποτελούσε τότε ένα υπέροχο συγκρότημα φιλανθρωπικών ιδρυμάτων, όπου ο κάθε πονεμένος και άπορος και ξένος και ορφανός έβρισκε παρηγοριά και καταφύγιο. Ο ίδιος ο μέγας Βασίλειος διακονούσε με τα ίδια του τα χέρια τους απόρους και τους ασθενείς, δίνοντας το καλό παράδειγμα σε όλους. Το ίδιος έκανε και ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, ο οποίος γέμισε με νοσοκομία και άσυλα και ορφανοτροφεία την Κωνσταντινούπολη, για να βρίσκει καταφύγιο κάθε δυστυχισμένος άνθρωπος, ενώ αυτός ζούσε με χόρτα και ξερό ψωμί.      

    Και οι τρείς τους μας άφησαν ένα σπουδαιότατο και πλουσιότατο συγγραφικό έργο που αποτελεί για όλες τις γενεές των πιστών πολύτιμο θησαυρό και παρακαταθήκη ανεκτίμητη. Έγραψαν λόγους, ομιλίες, πραγματείες, μελέτες και επιστολές, που καλύπτουν όλους τους τομείς της εκκλησιαστικής ζωής. Ερμήνευσαν όλη σχεδόν την Καινή Διαθήκη και πολλά βιβλία της Παλαιάς. Έγραψαν έργα ασκητικά, δογματικά, αντιαιρετικά, ερμηνευτικά, λειτουργικά, παιδαγωγικά, απολογητικά, εγκωμιαστικά. Από τα λειτουργικά τους συγγράμματα κορυφαία θέση κατέχουν οι Θείες Λειτουργίες των, τις οποίες χρησιμοποιεί η Εκκλησία μας στη λατρευτική ζωή της, του μεν αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου σχεδόν καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, ενώ του μεγάλου Βασιλείου 10 φορές το χρόνο. Τα θεοφώτιστα αυτά έργα τους, αποτέλεσαν σημείο αναφοράς σε όλους τους μεταγενέστερους αγίους Πατέρες και διδασκαλους διά μέσου των αιώνων μέχρι σήμερα.

    Όσα με πολλή συντομία αναφέραμε, μας βοηθούν να πάρουμε μια αμυδρή, έστω, εικόνα της αρετής, της αγιότητος, της διακονίας και της ποικίλης προσφοράς των σημέρα εορταζομένων αγίων. Ας αγωνιστούμε να τους μιμηθούμε κατά δύναμιν. Η ορθή τους πίστη, η αληθινή και θεάρεστος λατρεία τους, η έμπρακτη αγάπη τους, η αρετή και η αγιότης τους ας γίνουν σημεία αναφοράς και πηγή εμπνεύσεως για όλους μας και για όλη τη ζωή μας. Πράγμα το οποίο εύχομαι να γίνει σε όλους μας με τη Χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, τις πρεσβείες της Κυρίας Θεοτόκου, των αγίων τριών Ιεραρχών και όλων των αγίων, αμήν.