Θέλουμε αναμόρφωση των Προγραμμάτων της Ηθικής αλλά όχι θρησκειολογία!

«Δεν ανταποκρίνεται στις προσδοκίες μας, η δομή των Προγραμμάτων της Ηθικής»

Ηρακλής Ρεράκης, Καθηγητής ΑΠΘ, Πρόεδρος της Πανελλήνιας Ενώσεως Θεολόγων

Αποδεχτήκαμε, αρχικά, λόγω σεβασμού στη διαφορετικότητα των μαθητών που δεν πιστεύουν σε Θεό, το μάθημα της Ηθικής, ως συναφές, όμως, με τις ηθικές αξίες και την κοινωνική διδασκαλία που περιέχει, εκτός των άλλων, το Μάθημα των Θρησκευτικών.

Τελικά, προς έκπληξή μας, βρεθήκαμε μπροστά σε (3) Προγράμματα φιλοσοφικής Ηθικής (Δημοτικού-Γυμνασίου-Λυκείου), που εκπονήθηκαν από συγκεκριμένη ομάδα και εγκρίθηκαν με ΦΕΚ από το Υπουργείο Παιδείας, τα οποία, κατά την κρίση μας, είναι άσχετα με την Ηθική ζωή, έτσι όπως ήταν και είναι εκπεφρασμένη στη συνείδηση του Ελληνικού λαού (προβληματισμός για την αφωνία των 3 συναδέλφων Θεολόγων - Πανεπιστημιακών, που συμμετείχαν στη συγγραφική ομάδα της Ηθικής!!!).

Το μάθημα της Ηθικής είναι το νέο Μάθημα, το οποίο θα διδάσκονται φυσικά, ΜΟΝΟΝ οι μη Ορθόδοξοι Μαθητές (άθεοι – αλλόθρησκοι και αλλόδοξοι), εφόσον, βέβαια, ζητήσουν απαλλαγή από το Μάθημα των Θρησκευτικών και αφού συμπληρωθεί ο απαιτούμενος από την πολιτεία, αριθμός των μαθητών για τη διδασκαλία αυτού του μαθήματος.

Όπως διαπιστώνουμε, όμως, από το περιεχόμενο αυτών των Προγραμμάτων η Ηθική που πρόκειται να διδαχθεί μέσω αυτών, δεν είναι μια Ηθική, η οποία περιλαμβάνει τη διδασκαλία της ζώσας Ηθικής ζωής, με την οποία τρέφεται πνευματικά και ηθικά ο Ελληνισμός διά μέσου των αιώνων (κώδικας σκέψης και συμπεριφοράς), αλλά ξένες θεωρίες φιλοσοφίας περί ηθικής, βγαλμένες μέσα από τη διδασκαλία διαφόρων φιλοσόφων της Δύσης.

Πρόκειται, δηλαδή, για μια φιλοσοφική Ηθική, όπως άλλωστε ονομάζεται από τους συγγραφείς, στα Προγράμματα, που δεν εφαρμόστηκε ούτε δοκιμάστηκε ποτέ, διότι όντως, είναι ανεφάρμοστες φιλοσοφικές ιδέες ηθικής. Δεν μπορεί κανείς να κατανοήσει ποια είναι στην πράξη η Εφαρμοσμένη Ηθική Φιλοσοφία,  που επικαλούνται οι συνάδελφοι - συγγραφείς του Προγράμματος και φυσικά ποια σχέση έχει με την παράδοση του τόπου μας, αφού δεν γνωρίζουμε να έχει εφαρμοστεί ποτέ μια φιλοσοφική ηθική.

Για τις πτυχές του περιεχομένου και την κατεύθυνση της Φιλοσοφικής Ηθικής των Προγραμμάτων αυτών και αν σχετίζονται με τον/την έλληνα/δα μαθητή/τρια, θα ασχοληθούμε σε άλλο άρθρο μας.

Από τις πρώτες επισημάνσεις, πάντως, που έχει να κάνει κάποιος για τα Προγράμματα αυτά είναι ότι δεν είναι για μαθητές, αλλά για φοιτητές των Τμημάτων ή των Τομέων Φιλοσοφίας των Πανεπιστημίων μας. Και αυτό, διότι δεν είναι διδάξιμα και εφαρμόσιμα σε σχολεία, καθώς, από Παιδαγωγικής Πλευράς, είναι σαφές ότι δεν ανταποκρίνονται στο επίπεδο της δεκτικότητας των μαθητών/τριών.

Η εξ’ αρχής δόμηση της διδακτικής πλευράς ενός οποιουδήποτε Προγράμματος έχει μεγάλη σημασία, διότι η σκοποθεσία, τα περιεχόμενα και ο δομικός τρόπος συγγραφής του, όπως  και των Βιβλίων διδασκαλίας του, αργότερα, είναι ανάγκη να προκαλούν  το αβίαστο ενδιαφέρον και την έλξη των μαθητών, να έχει σχέση με το οικογενειακό, κοινωνικό, πολιτισμικό και θρησκευτικό τους περιβάλλον, να μπορούν οι μαθητές να το κατανοούν, να αυτενεργούν, μέσα από αυτό, να διαλέγονται με αφορμή τη θεματολογία του, πολύ δε περισσότερο να επεξεργάζονται με χαρά τις γνώσεις που κομίζει και να αποδέχονται τα διδασκόμενα.

Η σύγχρονη διδακτική  διαδικασία, επίσης, οποιουδήποτε σχολικού Μαθήματος απαιτεί σύνδεση της όλης μαθησιακής και μορφωτικής διδασκαλίας με την ηλικιακή ανάπτυξη των μαθητών, με τις ανάγκες, τα ενδιαφέροντα, τη συναισθηματική και την ψυχική τους κατάσταση καθώς και με τις μαθησιακές τους δυνατότητες.

Η γνώση της κατάστασης, στην οποία βρίσκεται ο μαθητής, από πλευράς μαθησιακής ετοιμότητας, επηρεάζει τον τρόπο και τη μέθοδο συγγραφής και διδασκαλίας, το επίπεδο του διαλόγου μέσα στην τάξη, τον τρόπο βοήθειας και καθοδήγησης, που προσφέρει ο παιδαγωγός, όταν ο μαθητής προσπαθεί να σκεφτεί, να αναζητήσει, να αναλύσει, να κατανοήσει ή να ανακαλύψει τα μορφωτικά αγαθά.

Τα τελευταία χρόνια, υπάρχουν ραγδαίες εξελίξεις στον κόσμο που ζούμε, με τις νέες ιδιαιτερότητες που παρουσιάζει, σε επίπεδο τεχνολογίας, συστημάτων πληροφορίας, οικονομίας, επαγγελματικής κατάστασης αλλά και με την διαρκώς διογκούμενη κρίση αξιών και προτύπων.

Γι’ αυτό θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη, στη διαμόρφωση του σχολικού υλικού μαθήσεως, οι προσληπτικές και ερμηνευτικές ικανότητες του ψυχικού και συναισθηματικού επιπέδου του μαθητή, προκειμένου να είναι σε θέση να παρακολουθεί και να απαντά με διάκριση σ’ αυτές τις μεταλλαγές και τις εξελίξεις.

Μέχρι τώρα στην Ελλάδα, κυρίως οι Θεολόγοι ήταν εκείνοι που δίδασκαν την Ηθική συγκρότηση των νέων (παλαιότερα δίδασκαν και το μάθημα της Χριστιανικής Ηθικής). Το μάθημα των Θρησκευτικών και στην Ελλάδα και στις ευρωπαϊκές χώρες ήταν εκείνο που πρόσφερε στους/στις μαθητές/τριες τα βασικά ηθικοκοινωνικά στοιχεία και κριτήρια ζωής. Δεν είναι τυχαίο ότι το ΣτΕ, με Απόφασή του (2019), ζητάει ένα μάθημα, π.χ. Ηθικής, συναφές με τα Θρησκευτικά για τους μαθητές, που έχουν δικαίωμα της απαλλαγής από τα Θρησκευτικά. Δεν ζήτησε ένα μάθημα συναφές με μια θεωρητική φιλοσοφική Ηθική.

Αυτό σημαίνει ότι αναγνωρίζεται η πληρότητα της ηθικοκοινωνικής συγκρότησης που προσφέρει το Μάθημα των Θρησκευτικών στους νέους μας  και γι’ αυτό προτείνεται ένα συναφές, ως προς τα ηθικοπνευματικά και κοινωνικά αγαθά, Μάθημα Ηθικής, το οποίο, εννοείται ότι θα είναι συναφές, ασυζητητί, και ως προς τη διδασκαλία του (από Θεολόγους), λόγω εμπειρίας και συγγένειας, για να προσφέρει ανάλογα, συναφή και συγγενή, προς αυτό που προσφέρει το μάθημα των Θρησκευτικών, προσδοκώμενα αποτελέσματα.

Διότι, στην πράξη, τι να τις κάνει ο νέος τις θεωρίες και τις ιδέες του Καντ ή του Hobs, που δεν εφαρμόζονται στην ζωή και στις αναζητήσεις του και σε ποιο επίπεδο μπορούν να τον βοηθήσουν;

Πολύ σημαντικός παράγοντας για την επιτυχία μιας ηθικής διδασκαλίας στο σχολείο αποτελεί η αντίληψη ότι ο/η μαθητής/τρια δεν είναι ένα ταμιευτήριο γνώσεων, αλλά ένα πρόσωπο ελεύθερο, ξεχωριστό και μοναδικό, το οποίο έχει ανάγκη όχι φιλοσοφικών θεωριών, αλλά δόμησης ή αναδόμησης του προσώπου του, της ψυχής, της καρδίας του, του λογισμικού του, για να μπορεί να βοηθηθεί και να μπορέσει να ελευθερωθεί από πάθη και αδυναμίες, που θα το δυσκολέψουν στη διαπροσωπική ηθικοπνευματική σύνδεση με τον συνάνθρωπο.

 Η προσωποκεντρική θεώρηση της αγωγής, τα τελευταία χρόνια, επεξεργάζεται την κατανόηση του ανθρώπου, ως ενιαίας και αδιάσπαστης ψυχοσωματικής ενότητας.

 Έτσι, ερευνά την κατεύθυνση που έχει λάβει η παιδαγωγική πράξη, έτσι ώστε να μπορεί να συνδέει τη μαθησιακή διαδικασία με την ηλικιακή ανάπτυξη αλλά και με την ψυχική κατάσταση του νέου, με τα ενδιαφέροντα, τις ανάγκες, τις ιδιαιτερότητες και τα προβλήματά του.

Η θεωρητική και γνωσιοκρατική κατεύθυνση, που έχει δοθεί στην παιδεία τα τελευταία χρόνια, σε συνδυασμό με την εξέλιξη στην τεχνολογία, στην κοινωνία της πληροφορίας και στην αναζήτηση των  επαγγελματικών και βιοποριστικών πτυχών της ζωής, δημιούργησε νέα δεδομένα και νέες ανάγκες.

 Έδειξε τα κενά, που δημιουργούνται στους νέους και τις ανυπέρβλητες δυσκολίες και αδυναμίες που έχουν για να μπορούν, επαρκώς, να αντιμετωπίζουν επικίνδυνες καταστάσεις και ανάγκες, που δημιουργούνται στη ζωή.

Έτσι, άρχισαν να συζητούνται τα προβλήματα, που δημιουργούνται με τη μονομερή κατεύθυνση της παιδείας και η αναγκαιότητα μιας ισομερούς κατανομής των σπουδών και μιας ισότητας και εξισορρόπησης των γνωστικών περιεχομένων  μαθημάτων, αφενός, με θεωρητικό και τεχνοκρατικό περιεχόμενο και, αφετέρου, με ανθρωπιστικό, με στόχο την ολόπλευρη και ισόρροπη κατάρτιση και αγωγή των μαθητών.

Αυτή η στροφή θα μπορούσε να έχει μια σημαντική επίδραση στη διαμόρφωση του ήθους, του συναισθηματικού κόσμου, των προτύπων, των πεποιθήσεων, των στάσεων, του τρόπου ζωής και αντίληψης των μαθητών.

Είχαμε συζητήσει για όλα αυτά με κάποιους από τους συναδέλφους που ανέλαβαν να συγγράψουν τα Προγράμματα της Ηθικής, αλλά διαπιστώνουμε ότι, τελικά, έδωσαν σε αυτά μια θεωρητική και φιλοσοφική κατεύθυνση, που τα αποξενώνει από την Ηθική που ζει ο ελληνικός λαός, ως τρόπο σκέψης, συνείδησης και συμπεριφοράς, δηλαδή, από την γνωστή σε όλους βίωση του ήθους και των παραδόσεων του Ελληνισμού.

Δεν προτείνουμε, βέβαια, όπως κάποιοι άλλοι, τον παραμερισμό του μαθήματος της Ηθικής και την αντικατάστασή του με ένα θρησκειολογικό – ουδέτερο – πληροφοριακό Μάθημα, αλλά την αναμόρφωση των ίδιων των (3) Νέων Προγραμμάτων της Ηθικής, για να γίνουν πιο προσιτά, πιο οικεία, πιο συγγενή στην ελληνική πολιτισμική και πνευματική φυσιογνωμία, ταυτότητα και συνείδηση της μαθητιώσας νεολαίας της Πατρίδας μας. Θα επανέλθουμε!