Ἡ νέα ἱερωσύνη τῆς ἐμμένειας: Κριτικὴ εἰς τάς θέσεις τοῦ π. Φιλοθέου Φάρου

Ἡ νέα ἱερωσύνη τῆς ἐμμένειας: Κριτικὴ εἰς τάς θέσεις τοῦ π. Φιλοθέου Φάρου

Τοῦ κ. Ν. Ρωμανοῦ, ἐκπαιδευτικοῦ-θεολόγου

   Στὸ παρὸν κείμενο θὰ σχολιάσουμε ὁρισμένες ἀπὸ τὶς ἀπαντήσεις ποὺ ἔδωσε ὁ π. Φιλόθεος Φάρος στὴν ἐκπομπὴ «Στούντιο 4» τῆς ΕΡΤ1, πρὶν ἀπὸ περίπου ἕνα χρόνο. Γνωρίζουμε ἀσφαλῶς ὅτι ὁ π. Φιλόθεος βρίσκεται πλέον σὲ πολὺ προχωρημένη ἡλικία καὶ γι’ αὐτὸ ὀφείλουμε ἐξαρχῆς νὰ διευκρινίσουμε ὅτι ἡ κριτική μας δὲν στρέφεται ἐναντίον τοῦ προσώπου του. Δὲν μᾶς ἐνδιαφέρει νὰ κρίνουμε τὶς προθέσεις του οὔτε νὰ προβοῦμε σὲ προσωπικοὺς χαρακτηρισμούς. Μᾶς ἐνδιαφέρουν οἱ ἰδέες ποὺ δημοσίως ἐκφράζει καί, κυρίως, ἡ θεολογικὴ ἀντίληψη ποὺ φαίνεται νὰ βρίσκεται πίσω ἀπὸ αὐτές. Καὶ τοῦτο διότι ὁ π. Φιλόθεος Φάρος δὲν εἶναι ἕνας ἄγνωστος ἄνθρωπος ποὺ ἐξέφρασε ἁπλῶς κάποιες προσωπικὲς σκέψεις. Εἶναι ἱερέας, συγγραφέας μὲ πολυετῆ παρουσία στὸν ἐκκλησιαστικὸ χῶρο καὶ τὰ βιβλία του, τὰ ὁποῖα κυκλοφοροῦν, μεταξὺ ἄλλων, ἀπὸ τὶς ἐκδόσεις Ἁρμός, ἔχουν διαβαστεῖ ἀπὸ εὐρὺ κοινό. Ἑπομένως, οἱ δημόσιες τοποθετήσεις του ἔχουν ἀναπόφευκτα ποιμαντικὴ καὶ θεολογικὴ βαρύτητα.

Γιατί, ὅμως, ἐπιλέγουμε νὰ σχολιάσουμε μία συνέντευξη ποὺ ἔδωσε σὲ τόσο προχωρημένη ἡλικία; Ἀκριβῶς ἐπειδὴ θεωροῦμε ὅτι μέσα σὲ αὐτὴ συνοψίζονται, μὲ ἕνα αὐθόρμητο καὶ ἄμεσο τρόπο, βασικὲς πεποιθήσεις ποὺ ἔχουν χαρακτηρίσει τὴ σκέψη του. Ἡ ἡλικία ἀσφαλῶς ἐπιβάλλει σεβασμὸ πρὸς τὸ πρόσωπο· δὲν μπορεῖ, ὅμως, νὰ μετατρέπεται σὲ θεολογικὴ ἀσυλία, ἰδίως ὅταν οἱ ἀπόψεις ποὺ ἐκφράζονται ἀφοροῦν τὸν Χριστό, τὴν Ἀνάσταση, τὴν αἰώνια ζωή, τὴν ἁμαρτία, τὴν ἱερωσύνη καί, τελικά, τὸν ἴδιο τὸν σκοπὸ τῆς Ἐκκλησίας.

Ἔχοντας ἀναφέρει τὰ ἀνωτέρω εἰσαγωγικῶς ἐκτεθέντα, μποροῦμε νὰ ξεκινήσουμε τὸν σχολιασμό.

Ἡ δημοσιογράφος, σὲ κάποιο σημεῖο τῆς συνέντευξης, ρωτᾶ ἂν ὁ π. Φιλόθεος Φάρος ἀναρωτήθηκε ποτέ του ἂν ὑπάρχει Θεὸς καὶ ἂν ἡ πίστη του κλονίστηκε ποτέ. Ὁ π. Φιλόθεος ἀπάντησε ὅτι δὲν εἶναι σίγουρος ἂν συνάντησε ποτέ του τὸν Χριστὸ καὶ ὅτι δὲν τὸ ξέρει! Μὰ εἶναι δυνατὸν ἱερέας τοῦ Θεοῦ τοῦ Ὑψίστου νὰ ἀπαντᾶ ἔτσι; Ὁ ἱερέας εἶναι αὐτὸς ποὺ ὄχι μόνο πιστεύει, ἀλλὰ καὶ βλέπει. Ὁ Ἅγιος Διονύσιος Ἀρεοπαγίτης μᾶς ἀναφέρει σὲ ἐπιστολή του ὅτι γνώριζε ἱερέα ὁ ὁποῖος δὲν ξεκινοῦσε τὴ Θεία Λειτουργία, ἂν πρωτίστως δὲν εἶχε δεῖ κάποια μυστικὴ θεία ὅραση.

Ἀκόμη μεγαλύτερη ἐντύπωση προκαλεῖ ἡ συνέχεια τῆς ἀπαντήσεως. Ὁ π. Φιλόθεος προτείνει οὐσιαστικὰ νὰ ἀφήσουμε κατὰ μέρος τὸ ζήτημα τῆς ὑπάρξεως τοῦ Θεοῦ καὶ νὰ κοιτάξουμε πῶς ἡ ζωή μας θὰ γίνει χαρούμενη καὶ εὐχάριστη. Ἐδῶ πλέον διαφαίνεται μία βαθύτερη μετατόπιση. Τὸ κέντρο βάρους περνᾶ ἀπὸ τὸν Θεὸ στὸν ἄνθρωπο, ἀπὸ τὴ θέωση στὴν ψυχολογικὴ εὐημερία, ἀπὸ τὸ ἄκτιστο στὸ κτιστό. Ἀσφαλῶς ἡ χριστιανικὴ ζωὴ δὲν εἶναι μία νοσηρὴ ἀναζήτηση δυστυχίας καὶ ἡ χαρὰ ἀποτελεῖ καρπὸ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος. Ἄλλο, ὅμως, ἡ χαρὰ ὡς καρπὸς τῆς κοινωνίας μὲ τὸν Θεὸ καὶ ἄλλο ἡ ἀναγωγὴ μιᾶς «εὐχάριστης ζωῆς» σὲ κριτήριο τῆς θρησκευτικῆς ὑπάρξεως. Ἡ δεύτερη ἀντίληψη θὰ μποροῦσε κάλλιστα νὰ διατυπωθεῖ ἀπὸ ἕνα κοσμικὸ ἀνθρωπιστή. Ἀπὸ ἕνα ὀρθόδοξο ἱερέα περιμένει κανεὶς κάτι πολὺ περισσότερο.

Στὴ συνέχεια ὁ δημοσιογράφος ρωτᾶ: «Εἶναι αὐτὴ ἡ ζωὴ πρόλογος γιὰ τὴν αἰώνια;». Ὁ π. Φιλόθεος ἀπαντᾶ πάλι: «Ἄ, δὲν ξέρω». Συνεχίζει λέγοντας: «Εἶπε ὁ Χριστὸς ὅτι θὰ γίνει γενικὴ κρίση καὶ θὰ κριθοῦν οἱ ἄνθρωποι μὲ βάση τὸν τρόπο ποὺ ζήσανε. Αὐτὰ λέει Αὐτός» —τὸ «Αὐτός» ἀναφέρεται στὸν Χριστό μας— «ἐγὼ δὲν τὰ ἔχω δεῖ νὰ συμβαίνουν». Καὶ συνεχίζει: «Ἐγὼ πιστεύω ὅτι ὁ Χριστὸς εἶναι πολὺ ἐνδιαφέρων ἄνθρωπος, πολὺ σημαντικός, ὅπως καὶ αὐτὰ ποὺ μᾶς ἔχει πεῖ γιὰ νὰ ζοῦμε καλὰ εἶναι πολὺ σημαντικά». Ὁ Χριστός, ὅμως, γιὰ τὴν Ἐκκλησία δὲν εἶναι ἁπλῶς ἕνας «πολὺ ἐνδιαφέρων ἄνθρωπος» οὔτε ἕνας ἀξιοθαύμαστος διδάσκαλος ποὺ μᾶς παρέδωσε χρήσιμες ἀρχὲς καλῆς ζωῆς. Εἶναι «ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος», ὁ ἐνανθρωπήσας Λόγος, ὁ Σταυρωθεὶς καὶ Ἀναστὰς Κύριος, ὁ Κριτὴς ζώντων καὶ νεκρῶν. Ὅταν ὁ ἐκκλησιαστικὸς λόγος γιὰ τὸν Χριστὸ περιορίζεται στὴ χρησιμότητα τῆς διδασκαλίας Του γιὰ μία καλύτερη ζωή, τότε ἡ χριστιανικὴ πίστη κινδυνεύει νὰ μετατραπεῖ σὲ ἠθικὸ ἀνθρωπισμό.

Στὴ συνέντευξη ὁ π. Φιλόθεος εἶπε ὅτι ἔγινε ἱερέας, ἐπειδὴ εἶχε δύσκολη οἰκογενειακὴ ζωὴ καὶ ὅτι ἡ Ἐκκλησία ἦταν γι’ αὐτὸν ἕνας δρόμος καταφυγῆς, μία ἀπόδραση. Λάθος λόγος χειροτονίας. Ἡ χειροτονία, ἅμα διαβάσουμε προσ­εκτικὰ τὸ Εὐαγγέλιο, προϋποθέτει τὴν ὅραση τοῦ ἀναστημένου σώματος τοῦ Χριστοῦ. Ὁ ἐπίσκοπος, ὁ ὁποῖος εἶναι καὶ ἐκεῖνος ποὺ βλέπει τὸν Θεό, ἀναγνωρίζει ὡς ἀληθῆ τὴν ὅραση τοῦ ἀξίου πρὸς χειροτονία. Ὅπως μᾶς λέγει ὁ π. Ἰ. Ρωμανίδης, ὁ ἅγιος ἀναγνωρίζει ἄλλον ἅγιο. Ἔτσι, ἡ χειροτονία προϋποθέτει τόσο πίστη ὅσο καὶ ὅραση. Δὲν εἶναι μέσο διαφυγῆς ἀπὸ τοξικὲς οἰκογενειακὲς καταστάσεις. Δὲν γινόμαστε ἱερεῖς, γιὰ νὰ πᾶμε σὲ καλύτερα οἰκογενειακὰ περιβάλλοντα, ὅπως μᾶς λέει ὅτι ἔκανε ὁ π. Φιλόθεος Φάρος.

Στὴ συνέχεια ὁ π. Φιλόθεος εἶπε στοὺς δημοσιογράφους ὅτι σπούδασε ποιμαντικὴ θεολογία στὴν Ἀμερική. Τὸν ρωτᾶ μία ἀπὸ τοὺς δύο δημοσιογράφους: «Δουλεύατε ἐκεῖ;». Ἡ ἀπάντηση τοῦ π. Φιλόθεου ἦταν θετική. «Τί δουλειὰ κάνατε;». «Παπάς», ἀπαντᾶ ὁ π. Φιλόθεος Φάρος. Ἂν εἶναι ποτὲ δυνατόν! Ὁ π. Φιλόθεος Φάρος θεωρεῖ τὴν ἱερωσύνη δουλειά. Ἡ ἱερωσύνη δὲν εἶναι ἐπάγγελμα, ἀλλὰ χάρισμα, διακονία, πατρότητα. Ὅποιος τὴ βλέπει ὡς δουλειὰ θὰ τοῦ ζητηθεῖ λόγος ἀπὸ τὸν δικαιοκρίτη Θεό. Δυστυχῶς, πολλοὶ ἀπὸ τὴ νέα γενιὰ ἱερέων θεωροῦν ὅτι τὸ χάρισμά τους εἶναι ἐργασία ἢ δουλειά.

Ἔπειτα ὁ π. Φιλόθεος Φάρος μᾶς λέει ὅτι ἡ θρησκεία συνδυάζεται μὲ τὴν ψυχολογία καὶ γι’ αὐτὸ τὴ σπούδασε. Μέγα λάθος. Ὁ ψυχολόγος βοηθᾶ τὸν θεραπευόμενο νὰ διαχειριστεῖ τὸν κυκεῶνα τῶν γνωμικῶν θελημάτων ποὺ συσσωρεύονται στὸν σκοτισμένο ἀνθρώπινο νοῦ. Δὲν προσφέρει, ὅμως, καμία θεραπεία. Γι’ αὐτὸ καὶ πολλοὶ θεολόγοι ποὺ εἶναι ταυτόχρονα καὶ ψυχολόγοι εἶναι τσαρλατάνοι, καθότι συνδυάζουν τὰ ἀσυνδύαστα. Προφανῶς δὲν μιλᾶμε γιὰ τὴν ψυχιατρική, ἡ ὁποία ἀνήκει στὸν κλάδο τῆς ἰατρικῆς καὶ χορηγεῖ φάρμακα στὸν ἀσθενῆ. Ἐπικρίνουμε μονάχα τὴν ἄκριτη μίξη θεολογίας καὶ ψυχολογίας, ἀπὸ τὴν ὁποία πολὺ φοβοῦμαι ὅτι προκύπτει τὸ τερατούργημα τῆς σύγχρονης ποιμαντικῆς θεολογίας, τὸ ὁποῖο, σὲ τελικὴ ἀνάλυση, δὲν εἶναι οὔτε θεολογία οὔτε ψυχολογία.

Μετὰ λέει ὁ π. Φιλόθεος Φάρος ὅτι οἱ θρησκεῖες πρέπει νὰ βοηθοῦν τὸν ἄνθρωπο νὰ γίνεται καλύτερος, νὰ τὸν ἀναπτύσσουν, ὅπως κάνει καὶ ὁ Βουδισμός. Τὸ θέμα, ὅμως, δὲν εἶναι νὰ γίνουμε καλοὶ ἄνθρωποι, ἀλλὰ θεοὶ κατὰ χάριν. Καὶ θεὸς κατὰ χάριν δὲν γίνεται αὐτὸς ποὺ εἶναι καλός, ἀλλὰ ὁ θεραπευμένος ἀπὸ τὶς ἁμαρτίες καὶ τὴ γνώμη του.

Ὅταν, μάλιστα, τίθεται τὸ ζήτημα ἂν ἡ θεολογία κάνει λάθη, ὁ π. Φιλόθεος ἀπαντᾶ ὅτι ἀσφαλῶς κάνει καὶ ὅτι ὅσο περνοῦν τὰ χρόνια γίνονται περισσότερα λάθη. Παράλληλα παρουσιάζει τὴ θρησκεία ὡς κάτι ποὺ ἔχει περιοριστεῖ στὸ τί θὰ φᾶμε καὶ πόσες μετάνοιες θὰ κάνουμε. Βεβαίως ὑπάρχει πράγματι ὁ κίνδυνος ἑνὸς στείρου θρησκευτικοῦ φορμαλισμοῦ. Ἡ νηστεία χωρὶς μετάνοια, ἡ μετάνοια τοῦ σώματος χωρὶς ταπείνωση καὶ ἡ ἐξωτερικὴ τήρηση τύπων χωρὶς ἐσωτερικὴ μεταμόρφωση μποροῦν νὰ καταντήσουν κενὸ γράμμα. Αὐτό, ὅμως, δὲν σημαίνει ὅτι ἡ νηστεία καὶ οἱ μετάνοιες εἶναι ἐπουσιώδεις. Ἡ ὀρθόδοξη ἄσκηση δὲν ἀντιπαραθέτει τὸ σῶμα στὸ πνεῦμα· θεραπεύει ὁλόκληρο τὸν ἄνθρωπο. Ἡ νηστεία, ἡ ἀγρυπνία, ἡ προσευχὴ καὶ οἱ μετάνοιες δὲν ἀποτελοῦν αὐτοσκοπό, ἀλλὰ μέσα καθάρσεως, ὅταν συνδέονται μὲ μετάνοια, ταπείνωση καὶ μυστηριακὴ ζωή.

Ἀκόμη σοβαρότερη εἶναι ἡ ἀπάντηση στὸ ἐρώτημα «Τί εἶναι ἁμαρτία;». Σύμφωνα μὲ ὅσα ὑποστηρίζει στὴ συνέντευξη, ἁμαρτία εἶναι νὰ πράττει κάποιος κάτι ἀντίθετο πρὸς αὐτὸ ποὺ τὸν ἀναπτύσσει, ὅπως, γιὰ παράδειγμα, ἡ κλοπὴ καὶ ὁ φόνος, ἐνῶ ἄλλα πράγματα ποὺ χαρακτηρίζονται ὡς ἁμαρτίες δὲν εἶναι κατ’ ἀνάγκην τέτοια. Ἀλλὰ ἡ ὀρθόδοξη ἔννοια τῆς ἁμαρτίας δὲν μπορεῖ νὰ περιοριστεῖ σὲ ὅ,τι παρεμποδίζει τὴν ἀνθρώπινη αὐτοανάπτυξη. Ἁμαρτία εἶναι πρωτίστως ἀστοχία ὡς πρὸς τὸν σκοπὸ τῆς ὑπάρξεως, ἀπομάκρυνση ἀπὸ τὸν Θεό, σκοτισμὸς τοῦ νοὸς καὶ δουλεία στὰ πάθη. Μία πράξη δὲν εἶναι ἁμαρτωλὴ ἁπλῶς ἐπειδὴ ἐμποδίζει τὴν ψυχολογική μας ἐξέλιξη· εἶναι ἁμαρτωλὴ ἐπειδὴ διαρρηγνύει ἢ τραυματίζει τὴν κοινωνία τοῦ ἀνθρώπου μὲ τὸν Θεό. Ἡ μετατόπιση ἀπὸ τὴ θεραπεία τῶν παθῶν πρὸς τὴν ἀόριστη ἔννοια τῆς «ἀνάπτυξης» ἀλλάζει ριζικὰ τὸ περιεχόμενο τῆς χριστιανικῆς ἀνθρωπολογίας.

Καὶ φθάνουμε ἴσως στὸ πλέον προβληματικὸ σημεῖο τῆς συνεντεύξεως: τὴν Ἀνάσταση. Ὅταν ἐρωτᾶται τί σημαίνει ἡ Ἀνάσταση, ὁ π. Φιλόθεος ἀναφέρει ὅτι λέγεται πὼς ὁ Χριστὸς πέθανε καὶ ὕστερα ἀπὸ τρεῖς ἡμέρες ἀναστήθηκε, προσθέτοντας ὅτι ὁ ἴδιος δὲν ἦταν ἐκεῖ, γιὰ νὰ τὸ δεῖ. «Ἐγὼ δὲν ἤμουν ἐκεῖ νὰ τὸ δῶ», συνεχίζει προκλητικά. Μὰ ἀσφαλῶς καὶ δὲν ἦταν ἐκεῖ, ἀφοῦ δὲν ἔχει τὴν ὅραση τοῦ ἀναστάντος Χριστοῦ, ὅπως εἶπε ὁ ἴδιος προηγουμένως. Ἀλλά, ἂν δὲν τὴν ἔχει, γιατί τότε εἶναι παπάς;

Ἀνάλογη εἶναι καὶ ἡ ἀπάντηση σχετικὰ μὲ τὴν αἰώνια ζωή. Ὅταν ἐρωτᾶται ἂν ὁ θάνατος ἀποτελεῖ τὸ πέρασμα πρὸς αὐτήν, ἡ συζήτηση καταλήγει στὸ ἂν ὁ Παράδεισος καὶ ἡ Κόλαση βρίσκονται ἤδη ἐδῶ, μέσα στὴν παροῦσα ζωή, καὶ ὁ π. Φιλόθεος ἀπαντᾶ καὶ πάλι: «Δὲν ξέρω». Ἀσφαλῶς ἡ ὀρθόδοξη θεολογία γνωρίζει ὅτι ἡ ἐμπειρία Παραδείσου καὶ Κολάσεως ἀρχίζει ἤδη ἀπὸ τὴν παροῦσα ζωὴ ὡς διαφορετικὸς τρόπος σχέσεως τοῦ ἀνθρώπου μὲ τὴ θεία χάρη. Αὐτό, ὅμως, δὲν καταργεῖ τὴν ἀνάσταση τῶν νεκρῶν, τὴ γενικὴ Κρίση καὶ τὴν ἐσχατολογικὴ ὁλοκλήρωση τῆς ἱστορίας. Τὸ «προσδοκῶ ἀνάστασιν νεκρῶν καὶ ζωὴν τοῦ μέλλοντος αἰῶνος» δὲν ἀποτελεῖ προαιρετικὴ θεολογικὴ ὑπόθεση. Ἀποτελεῖ ἄρθρο τοῦ Συμβόλου τῆς Πίστεως ποὺ ὁ ἴδιος ὁ ἱερέας ὁμολογεῖ μέσα στὴ λατρευτικὴ ζωὴ τῆς Ἐκκλησίας. Ἡ ἀπάντηση τοῦ π. Φιλόθεου Φάρου εἶναι, γιὰ ἄλλη μία φορά, τελείως κοσμική.

Δυστυχῶς, ὁ π. Φιλόθεος Φάρος ἐκπροσωπεῖ μία νέα γενιὰ ἱερέων, οἱ ὁποῖοι δὲν ἔχουν ὅραση Θεοῦ, δὲν ἔχουν πίστη, βλέπουν τὴν ἱερωσύνη ὡς δουλειὰ καὶ τοὺς ἀπασχολεῖ τὸ πῶς θὰ ζήσουν κατὰ κόσμον καλά. Ἡ κριτικὴ στὸν π. Φιλόθεο Φάρο, λοιπόν, εἶναι κριτικὴ στὸ πνεῦμα τῆς μοντέρνας ἱερωσύνης, ἤτοι τῆς ἱερωσύνης τῆς ἐμμένειας, ἡ ὁποία λησμονεῖ τὸ ἄκτιστο. Στενοχωριόμαστε ποὺ ἀναγκαζόμαστε νὰ γράψουμε ἐναντίον ἑνὸς 97χρονου ἀνθρώπου, ἀλλὰ τὸ τίμημα τῆς σιωπῆς εἶναι πολὺ μεγαλύτερο ἀπὸ ἐκεῖνο τῆς κριτικῆς.

Ἂς μετανοήσουμε ὅλοι μας καί, κυρίως, ἂς φροντίσουμε νὰ ἀποκτήσουμε τὴν ὅραση τοῦ Θεοῦ στὸ ἐδῶ καὶ τὸ τώρα. Καὶ αὐτὸ ἐπιτυγχάνεται μὲ ἕνα δύσκολο, ἀλλὰ καὶ συνάμα ἁπλὸ τρόπο. Μᾶς τὸν εἶπε ὁ ἅγιος Γρηγόριος Παλαμᾶς. Ἡ ὅραση τοῦ Θεοῦ, ἡ θεοπτία, εἶναι ὁ ἁρμονικὸς συνδυασμὸς πίστεως καὶ ἔργων. Καὶ τότε τὸ ἄκτιστο φῶς φανερώνεται ἀνάλογα μὲ τὴ δεκτικότητά μας.

orthodoxostypos