Παπαδιαμάντης – Η κορυφή των κορυφών περί Ελληνικού Γένους

Η ΚΟΡΥΦΗ ΤΩΝ ΚΟΡΥΦΩΝ ΠΕΡΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΓΕΝΟΥΣ

Γράφει ο Στυλιανός Καβάζης

Ο Παπαδιαμάντης πίστευε πως η επανάσταση του 1821 δεν δικαιώθηκε. Ο λαός που πολέμησε για να βρει την ελευθερία του «απλώς και μόνον μετήλλαξε τυράννους».

Απόκλιση από την ορθόδοξη πολιτική παράδοση για τον Παπαδιαμάντη σήμαινε πολιτικό θάνατο του Γένους και γι᾿ αυτό ήταν σφόδρα πολέμιος εναντίον αυτών που αρνούνταν την βυζαντινή μας παράδοση, που περισσότερο ίσως κι από πνευματική, είναι παράδοση πολιτική, μέσα από τη θρησκευτική της έκφραση.

Ιδού πως εικονογραφεί το πολιτικό μας πρόβλημα ο Παπαδιαμάντης στο διήγημα του «Λαμπριάτικος ψάλτης» που δημοσιεύθηκε στην Ακρόπολη το 1893:

«Τὸ σημερινὸν ἔθνος δὲν ἐπῆγε, δυστυχῶς, τόσον ἐμπρός, ὅσον λέγουν αὐτοί. Τὸ ἔθνος τὸ Ἑλληνικόν, τὸ δοῦλον τουλάχιστον, εἶναι ἀκόμη πολὺ ὀπίσω, καὶ τὸ ἐλεύθερον δὲν δύναται νὰ τρέξῃ ἀρκετὰ ἐμπρός, χωρὶς τὸ ὅλον νὰ διασπαραχθῇ ὡς διασπαράσσεται, φεῦ! Ἤδη. Ὁ τρέχων πρέπει νὰ περιμένῃ καὶ τὸν ἑπόμενον, ἐὰν θέλῃ ἀσφαλῶς νὰ τρέχῃ· ὁ ἐλεύθερος πρέπει νὰ βοηθῇ τὸν δεσμώτην ἢ πρέπει νὰ τὸν ἀνακουφίζῃ. Ὅσον παρέρχεται ὁ χρόνος, τόσον τὸ ἐλεύθερον ἔθνος καθίσταται, οἴμοι ἀνικανώτερον, ὅπως δώσῃ χεῖρα βοηθείας εἰς τὸ δοῦλον ἔθνος». Ο Παπαδιαμάντης πίστευε πως η επανάσταση του 1821 δεν δικαιώθηκε. Ο λαός που πολέμησε για να βρει την ελευθερία του «απλώς και μόνον μετήλλαξε τυράννους».

Ο Παπαδιαμάντης έχει μία ολική σύλληψη περί του Γένους. Δεν το βλέπει στα πλαίσια της απελευθερωμένης νότιας Ελλάδος. Γι᾿ αυτόν Γένος είναι το ποίμνιο των Ορθοδόξων που αναγνωρίζει ως πνευματική κεφαλή την Βασιλεύουσα και το οποίο εν πολλοίς παραμένει αλύτρωτο και χρειάζεται χείρα βοηθείας, που δεν είναι μόνο οικονομική και πολιτική ενίσχυση, αλλά πρωτίστως ενίσχυση πνευματική, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει αποκοπή από τις πάτριες ρίζες εν ονόματι κάποιου «εκσυγχρονισμού», που και τότε, όπως και τώρα, ταλανίζει το δύσμοιρο Γένος μας. Δεν αμφισβητεί την όποια εξέλιξη ο Παπαδιαμάντης, ούτε ξεγράφει τις νεωτερίζουσες τάσεις.

Απλώς ρεαλιστικώτατα πιστεύει στην αρχή του «κάθε πράγμα στον καιρό του» και γράφει χαρακτηριστικά:«Ἄγγλος ἢ Γερμανὸς ἢ Γάλλος δύναται νὰ εἶναι κοσμοπολίτης ἢ ἄθεος ἢ ὅ,τι δήποτε. Ἔκαμε τὸ πατριωτικὸν χρέος του, ἔκτισε μεγάλην πατρίδα. Τώρα εἶναι ἐλεύθερος νὰ ἐπαγγέλλεται χάριν πολυτελείας τὴν ἀπιστίαν καὶ τὴν ἀπαισιοδοξίαν. Ἀλλὰ Γραικύλος τῆς σήμερον, ὅστις θέλῃ νὰ κάμῃ δημοσίᾳ τὸν ἄθεον ἢ τὸν κοσμοπολίτην, ὁμοιάζει μὲ νᾶνον ἀνορθούμενον ἕως ἄκρων ὀνύχων καὶ τανυόμενον νὰ φθάση καὶ αὐτὸς γίγας. Τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος, τὸ δοῦλον, ἀλλ᾿ οὐδὲ ἧττον καὶ τὸ ἐλεύθερον, ἔχει διὰ παντὸς ἀνάγκην τῆς θρησκείας του».

Η θρησκεία ήταν, για τον Παπαδιαμάντη, η πλατειά και ισχυρή βάση πάνω στην οποία όφειλε το Γένος να στηρίξει την πολιτική του και γι᾿ αυτό ο Παπαδιαμάντης, κάνοντας με τα λογοτεχνήματά του, τη δική του πολιτική, συμπυκνώνει το πολιτικό-λογοτεχνικό του δόγμα στα εξής:

«Τὸ ἐπ᾿ ἐμοί, ἐν ὅσῳ ζῶ καὶ ἀναπνέω καὶ σωφρονῶ, δὲν θὰ παύσω, ἰδίως κατὰ τὰς πανεκλάμπρους ταύτας ἡμέρας, νὰ ὑμνῶ μετὰ λατρείας τὸν Χριστόν μου, νὰ περιγράφω μετ᾿ ἔρωτος τὴν φύσιν καὶ νὰ ζωγραφῶ μετὰ στοργῆς τὰ γνήσια Ἑλληνικὰ ἔθη».

Εν προκειμένω ο σπουδαιότερος Έλληνας λογοτέχνης(τουλάχιστον κατά την προσωπική μου άποψη)βλέπει τον Ελληνισμό ως μια αδιάσπαστη συνέχεια ψυχής και πίστης, που διαπερνά τους αιώνες από την αρχαία Ελλάδα, μέσα από την ύστερη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και τη Βυζαντινή αυτοκρατορία, έως τις σκοτεινές μέρες της Τουρκοκρατίας. Για αυτόν, η Επανάσταση του 1821 δεν ήταν απλώς ένας αγώνας αλλά ήταν ένα ακόμη επεισόδιο στη μεγάλη ιστορική πορεία του Γένους, μια στιγμή θάρρους και πίστης που όμως χρειάζεται πνευματική συνέχεια για να δικαιωθεί.

Μέσα από τα μάτια του, ο Ελληνισμός δεν τελειώνει με τα σύνορα της ανεξάρτητης Ελλάδας αλλά παραμένει ζωντανός σε κάθε ελληνική ψυχή, σε κάθε ορθόδοξο χωριό της Μικράς Ασίας, της Κωνσταντινούπολης και των αλύτρωτων πατρίδων. Κάθε έθιμο, κάθε ψαλμός, κάθε πράξη πίστης γίνεται κρίκος που συνδέει το παρελθόν με το παρόν και το μέλλον. Ο Παπαδιαμάντης μας διδάσκει ότι η επιβίωση του Ελληνισμού δεν εξαρτάται μόνο από πολιτικές κατακτήσεις ή στρατιωτικά επιτεύγματα μα στηρίζεται στη διατήρηση της γλώσσας, της πίστης και των γνήσιων ηθών, που μεταλαμπαδεύονται από γενιά σε γενιά.

Έτσι, ακόμα και στα πιο δύσκολα χρόνια, ο Ελληνισμός συνεχίζει να ζει, όχι ως απλή ανάμνηση, αλλά ως ζωντανή πραγματικότητα, που χρειάζεται πίστη, φροντίδα και σεβασμό για την παράδοση. Αυτή η συνέχεια, όπως ανέδειξε ο Παπαδιαμάντης, είναι η πραγματική δύναμη που καθιστά το Γένος αθάνατο.

……………………………………………

ΦΩΤΟ «Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης όπως τον φιλοτέχνησε ο Φώτης Κόντογλου μέσα από τα δικά του μάτια ως "Άγιο των Ελληνικών γραμμάτων", εδώ η ψυχή των δύο αγαπημένων μου καλλιτεχνών συναντιέται, ο λόγος που αγάπησε βαθιά τον Ελληνισμό και η τέχνη που τον έντυσε με φωτεινές μορφές και πνευματική ζωντάνια.»

facebook